Nergens nog veilig. De eerste ontzetting om de aanslagen van 11 september is wat weggeëbd. De aandacht is gericht op de oorlogsactiviteiten in Afghanistan. Ze roepen tal van vragen op. Op de webstek van TGL (www.tgl.be) wordt duchtig gediscuteerd over de grenzen die aan geweld dienen gesteld te worden. Ondertussen lijken de evoluties binnen de Afghaanse gemeenschap weinig geruststellend. De situatie is helemaal niet onder controle. Onzekerheid schemert door in de nieuwsberichten. Er is een sluimerende angst, die bij elke melding van gevaarlijk poeder geactiveerd wordt. De dreiging van biologische en chemische wapens is zo reëel omdat die tuigen zo ongrijpbaar zijn. De viering van het kerstfeest wordt er dit jaar één van ‘dekking zoeken’. Het is nochtans het feest van de vrede. Zelfs de strengste oorlogslogica diende daar ooit voor te wijken. Op aangrijpende wijze werd dit in praktijk gebracht door franse en Duitse soldaten die in 1916 de gevechten onderbraken om samen Kerstmis te vieren. Uit de loopgraven, geweren achterlatend vierden ze dat ze samen mens mochten zijn, elkaars medemens, ieder iemands broer en geliefde, ieder iemands kind. Even een pauze temidden van een moordende logica, die hen even later deed vallen onder de kogels van hem die ze nu als kameraad in de ogen zagen. Het lijkt een boodschap uit een andere wereld.

Een andere wereld

Betekent Kerstmis inderdaad enkel een adempauze midden nimmer ophoudend geweld? Economisch geweld, cultureel geweld, etnisch geweld, wapengeweld. Een nauwelijks merkbaar lichtje tegen een donkere hemel. Loont het wel de moeite daaraan mee te doen? Ik wil Kerstmis liever niet vieren als feest van vrede, maar als roep om menswording. Mijn menswording. Daarmee bedoel ik om te beginnen dat ik volop in deze realiteit wil staan. De terreur, de oorlog, de vluchtelingen, en de hele miserie: dit is mijn, onze wereld. Ik wil delen in de verbijstering, de onmacht, de verslagenheid die ontelbaar veel mensen dezer dagen zoveel scherper ervaren. Ik wil me niet afsluiten van de roep om wraak en vergelding, niet doof of blind zijn voor de terreur en de haat. Ik wil vooral tot inkeer komen en de sprakeloosheid toelaten. Want vandaag wordt tevens de herinnering gewekt aan die ontelbaren die op onopvallende wijze creperen. Langzaam en verlaten. Of onder de voet gelopen door de pletwals van geld en macht. Het lijkt de rode draad van onze menselijke geschiedenis. Misschien is het spectaculaire geweld van de terreur en de wapens alleen maar een tijdelijke uitbarsting van een veel diepere etterbuil.

Met Kerstmis wil ik mijn geloof belijden dat in mij iets kan oplichten van een andere wereld. Ik durf dit zeggen dankzij mensen rondom mij, bij wie ik een glimp van die andere wereld zie doorbreken. Zij helpen me geloven in mijn eigen mogelijkheden. Samen kunnen we Kerstmis vieren als feest van menswording. Ziende en horende wat er gebeurt, is het dringend nodig dit feest in ere te houden. Om de meest bescheiden tekens van menswording te vieren. Zij mogen niet verloren gaan tussen de mazen van de geschiedenis. Het begin van die andere wereld is namelijk reëel aanwezig. Niet in oogverblindende schittering, maar veeleer in de alledaagse toewijding aan de kwaliteit van het leven in onze onmiddellijke omgeving.

Dat is niet naïef of onnozel. Het is de keuze voor een bepaald spoor in onze geschiedenis. Of dat uiteindelijk zal overleven weet ik niet. Maar ik ervaar het als een indringende uitnodiging. Het is het spoor van tallozen die niet tot de bekende of prominente persoonlijkheden van onze geschiedenis gerekend worden. Het spoor dat teruggaat tot bij Jezus van Nazaret, en tot, voor Hem, bij Mozes en de profeten.

De bittere realiteit heeft ons afstand doen nemen van zoeterige taferelen waarmee we onszelf vroeger tot een min of meer verplichte kerstroes oppepten. De schamele stal en het pasgeboren kind, warm geblazen door de os en de ezel, met herders in het open veld en Latijnzingende engelen Gloria in excelsis Deo et in terra pax. We hebben het achter ons gelaten, die voorstelling van het wonderlijk gebeuren van een God die zijn hemel had verlaten om in de gedaante van een mens te verschijnen. De sprookjessfeer heeft haar glans verloren. In de plaats daarvan hebben we oog gekregen voor de centrale geloofsovertuiging die erin doorklinkt.

Vanuit het paasgeloof

Kerstmis is inderdaad uitdrukking van ons paasgeloof. Omdat Jezus over zijn dood heen geloof gevonden heeft, is men zijn levensverhaal gaan vertellen. Beginnend met het relaas van zijn lijden. Want daarmee diende men in eerste instantie in het reine te komen. Het diende uitgeklaard te worden dat dit geen verwerping van Godswege betekende. Pas wanneer die overtuiging van kracht blijft, kan ook zijn leven verteld worden. Dit is dan ook het uitgangspunt geweest voor de evangelievertellers. Om te beginnen staan ze stil, uitvoerig en nadrukkelijk, bij het schijnbaar fiasco van zijn leven. Dat komt eerst. Vervolgens kunnen ze met

overtuiging zijn levensverhaal laten klinken, de boodschap die hem bezielde en die zijn optreden tekende. Ieder van de evangelisten doet dat op zijn manier, met eigen accenten en kleuren. En ten slotte, als laatste fase, krijgen we het verhaal van zijn geboorte. Dat is dan al minstens 70 jaar na datum. Niemand weet daar nog iets van. Het zijn enkel Matteüs en Lucas die dat vertellen. Deze verhalen zijn het resultaat van de vrome overweging.

Dat mensen zich de moeite geven hierover een verhaal te bedenken is een bevestiging van hun geloof in Jezus’ verrijzenis. Daar ligt namelijk de beslissende doorbraak die inspireert tot beelden en verhalen die het unieke van Jezus’ persoon moeten evoceren. Ze bedoelen een sfeer op te roepen die uitnodigt tot overgave, zoals de leerlingen er zich aan overgegeven hebben. Die andere wereld is namelijk geen illusie. Ze kan de kwaliteit van het leven van dag tot dag omvormen. Die mogelijkheid moet op plastische wijze opgeroepen worden. Nochtans had die Jezus niets bijzonders! Of liever, het viel nauwelijks op. Het was ook van het allergewoonste wat men zich kan indenken. Laten voelen wat het leven kan zijn. Wat er diep in mensen leeft en waartoe ze bestemd zijn: elkanders vraag en antwoord. Hoe daardoor een nieuwe kwaliteit van leven geopenbaard wordt.

In een lange traditie

Jezus staat in een traditie waarin de grote voorman Mozes een centrale plaats inneemt. Het kan dan ook nauwelijks verwondering wekken dat de evangelievertellers belangrijke parallellen tekenen tussen beide figuren. Met Mozes is de joodse geschiedenis op gang getrokken. Met hem begint het verzet van een aantal joodse families tegen een mensonwaardig regime. Met de ontsnapping uit het Egyptisch systeem komt een beweging op gang die alle generaties zich blijvend in herinnering dienen te roepen. Egypte was namelijk de dood. En daaruit zijn ze gered. Wonderlijk is dat. Daarom zullen ze deze uittocht ieder jaar in grote dankbaarheid gedenken. Zich dat verhaal telkens weer eigen maken. Er in gaan staan. Om steeds hernieuwd te gedenken dat elk Egypte ontvlucht moet worden. Elke situatie waarin mensen gekleineerd worden.

Zoals alle joodse kinderen is Jezus van thuis uit met dit verhaal vertrouwd geraakt. Het heeft indruk op hem gemaakt. Hij heeft er de smaak van geproefd en in zich opgenomen. In die God van opstanding geloofde Jezus. Niet als theoretische hypothese of als dogmatisch zeker weten, maar als een waarheid die hij zich heeft aangetrokken. Hij is er zo van doordrongen dat hij die waarheid in persoon geworden is. Een levend verhaal van opstanding en van een nieuw begin. Met recht wordt hij de nieuwe Mozes genoemd.

Vooral Matteüs laat geen gelegenheid liggen om de parallel tussen Jezus en Mozes in de verf te zetten. "Zoals destijds Mozes, zo nu Jezus, en meer dan dat", is een vaste stijlfiguur die we bij hem aantreffen. Er is een opvallende rode draad die een grote boog spant tussen Jezus en Mozes en deze zelfs verder doortrekt tot bij Noach. Zoals Jezus van de dood gered wordt, zo ook Mozes, zo reeds Noach. Temidden van een situatie waar de dood alomtegenwoordig is, wordt Mozes er doorheen gehaald. In een schepping die met totale vernietiging bedreigd wordt, wordt Noach er doorheen gehaald. Ze redden het inderdaad niet zelf. Ze worden er door gehaald. Om dit duidelijk te maken gaat de verteller van het Exodusverhaal leentje buur spelen bij de Egyptenaren aan wie hij het woord teva ontleent om het mandje aan te duiden waarin Mozes wordt neergelegd. Dit woord wordt ook gebruikt om de ark van Noach aan te duiden. Het beduidt een sarcofaag of doodskist. Daarmee is een rode draad gespannen doorheen de hele geschiedenis.

Infinite peace

Op het nippertje zal de mens … het niet zelf redden, maar gered worden. Wanneer de grote vloed de hele schepping dreigt te vernietigen wordt deze er door gehaald omwille van Noach, de getrouwe, die een nieuw begin toelaat. Wanneer het joodse volk aan dreigende uitroeiing lijkt overgeleverd, wordt Mozes erdoor gehaald in een doodskistje. Dat het volk Israël er zal zijn, dat Adam, de mens te voorschijn zal komen, is geen van beide een vanzelfsprekende zaak. Het is telkens als een gang door de dood heen. Zo is het ook met Jezus. Hij moet het onderspit delven, en zie: uit hem wordt nieuw leven geboren. Een nieuwe gemeenschap die geen grenzen meer stelt. Alle mensen geroepen om mensen van God te worden.

Deze verhalenlijn werpt een eigen licht op onze geschiedenis. De boog die gespannen wordt, gaat terug naar de uiterste grens. De mogelijke vernietiging van de hele schepping. Zo bedreigend kunnen situaties overkomen: heel de geschiedenis door hetzelfde verhaal. Het verbetert er echt niet op. Daarom juist wil ik oog blijven hebben voor die kleine tekens van leven die onder ons geboren worden. Voor de mogelijkheid van die andere wereld die telkens weer kan binnenbreken. Bij het besef van de radicale nietigheid van het bestaan is er tegelijk dat onstilbaar verlangen naar vrede voor jou en voor mij, voor Amerika en Afghanistan, voor de hele wereld.

De verhalen die de liturgie ons in deze periode ter overweging aanbeveelt, spreken van licht tegen een duistere achtergrond. Ze inspireren ons te blijven geloven in de hartstocht die mensen bezielt in hun inzet voor meer gerechtigheid. Ze willen ons openen om geraakt te worden door de passie die zoveel mensen op de been blijft brengen voor infinite peace (vrede zonder grens). Bij zoveel cynisme rondom ons, spreken ze van licht in het duister. Dat licht moge ook in ons oplichten. Omdat we weigeren te geloven dat cynisme het hart van de werkelijkheid kan zijn.