ALS EEN VROUW VERBEELD 


Kennismaking met een 'Christafanie'

(tekstfragment)

MANUELA KALSKY 

Geef uw mening over dit artikel

In het voorjaar van 1984 ontwerpt de Engelse kunstenares Edwina Sandys een bronzen sculptuur, die een vrouw in de houding van de gekruisigde laat zien. Zij noemt haar Christa. Het kunstwerk wordt in de St. Johns kathedraal in New York tentoongesteld. Maar al na korte tijd wordt het weer uit de kerk verwijderd. De reden hiervoor was dat het te veel irritaties bij de bezoekers opriep. De voorstelling dat een vrouw Christus representeert, werd door veel kerkgangers als blasfemisch ervaren.
       Vrouw aan het kruis

De officiële rooms-katholieke kerk deelt deze mening. In 1976 liet het Vaticaan in een verklaring weten, dat vrouwen geen priester kunnen worden, omdat zij geen ‘fysieke gelijkenis‘ met de verlosser hebben. Of anders gezegd: Jezus was een man en kan daarom alleen door mannen worden gerepresenteerd. Op deze merkwaardige bio-ontologische argumentatie van het Vaticaan, die in de tussentijd nog enkele malen bekrachtigd werd, reageerde de Noord-Amerikaanse theologe Rosemary Radford Ruether met de intussen legendarische vraag: maar kan een mannelijke verlosser dan de verlosser van vrouwen zijn? In eerste instantie was deze vraag retorisch van aard. Zij moest de absurde gedachtegang, die achter deze argumentatie schuilde, duidelijk maken. Maar al gauw riep deze uitspraak de hevig bediscussieerde vraag naar de seksuele differentie op: In hoeverre zijn voorstellingen van God en Christus geslachtsgebonden en dienen zij bepaalde belangen?

De Noord-Amerikaanse theologe en filosofe Mary Daly had reeds in 1973 in haar boek Voorbij God de Vader op de onzalige werking van uitsluitend mannelijke voorstellingen van het goddelijke gewezen. In een vlijmscherpe analyse toonde zij aan dat in een door mannen gedomineerde samenleving een verband bestaat tussen de macht van een autoritaire Vader-God en de macht van de aardse vaders. Haar conclusie luidde: Als God mannelijk is, dan is het mannelijke God. Daly’s inzicht gaf vrouwen de mogelijkheid hun maatschappelijke en religieuze werkelijkheid seksespecifiek te analyseren. Het maakte vrouwen ervan bewust, dat een uitsluitend mannelijk godsbeeld hun positie als vrouw onvoldoende kon representeren. In maatschappelijk en politiek opzicht betekende zo’n beeld de goddelijke sanctionering van de status van vrouwen als tweederangsburger. En in persoonlijk opzicht ontnam het vrouwen de mogelijkheid zichzelf en hun lichaam te zien als geschapen naar het beeld van God en zo een positieve (lichamelijke) identiteit op te bouwen. Wat de klassieke leer over Jezus Christus – de christologie – betreft, schreef Daly: "Een logische consequentie van de bevrijding van vrouwen zal zijn dat de christologische formules, die een verafgoding van de persoon van Jezus in de hand werken, hun geloofwaardigheid verliezen. (...) Het zal, denk ik, steeds duidelijker worden dat exclusief mannelijke symbolen niet meer voldoen voor het ideaal van de ‘incarnatie’ of voor het ideaal van het menselijk streven naar vervolmaking. Als het exclusief mannelijke beeld van God, en de mannelijke taal waarin het goddelijke wordt uitgedrukt, hun geloofwaardigheid verliezen, dan zal ook het idee van één enkele goddelijke incarnatie in een mens van het mannelijk geslacht plaats maken voor een groeiend besef dat in alle mensen de kracht van het Zijn aanwezig is. (...) Het gaat er niet om, te ontkennen dat in de ontmoeting met de mens Jezus een openbaring plaatsvond. Maar het gaat erom, te bevestigen dat de creatieve aanwezigheid van het Werkwoord zich op elk historisch moment kan openbaren, in ieder mens en in elke cultuur."

Deze profetische woorden zijn inmiddels dertig jaar oud. Daly heeft al lang afscheid van het christendom genomen, omdat zij de gedachte van een eenmalige menswording Gods in de gestalte van een man als onomkeerbaar seksistisch beschouwt en de offerdood van Jezus aan het kruis volgens haar de necrofilie van de christelijke religie onderstreept. Maar de scherpte, waarmee zij in haar werk erop gewezen heeft, dat het goddelijke niet eenzijdig mannelijke voorstellingen mag bevatten, maar ook met behulp van vrouwelijke metaforen en taal verbeeld moet worden, heeft de feministische theologie en christologie blijvend beïnvloed.

En daarmee keren we terug naar het kunstwerk Christa als een vrouwelijke verbeelding van het Christussymbool. Opnieuw was het Rosemary Radford Ruether die naar aanleiding van de discussie, die omtrent het bovengenoemde Christa-beeld ontbrandde, de punten op de i zette. Zij constateerde: als mensen een man aan het kruis zien hangen, dan zien zij daarin het ultieme symbool van een tragedie. Maar wanneer hetzelfde symbool een vrouw is, vermoord en aan een kruis hangend, dan zien zij daarin het ultieme symbool van pornografie. Blijkbaar blijft de vrouw – ongeacht haar kleur, leeftijd, klasse, enz. - in de ogen van velen de eeuwige Eva, de verleidster, wier lichaam zelfs in de afbeelding van de gekruisigde eerder aan een peepshow dan aan het heilsdrama op Golgotha herinnert. Nog afgezien van de kwestie, of het symbool van de lijdende Christa überhaupt een verlossende en heilzame werking voor vrouwen kan hebben, dient zich een andere vraag aan, namelijk: Symboliseert een Christa aan het kruis eigenlijk wel hetzelfde als een Christus aan het kruis? Het kruis van Jezus staat in het teken van zijn opstanding, maar in welk teken staat het kruis van Christa? Waar is het verhaal, waarin God haar na de verkrachting van haar lichaam laat opstaan? Op welk concilie wordt van haar gezegd dat zij homoousios, één in wezen met God is? Achter de gekruisigde Christa schuilt een probleem – haar opstandingsverhaal ontbreekt.

De volledige tekst van dit artikel is te lezen in TGL 2001/6. Dit nummer kan online besteld worden


Bekijk reactie(s) op dit artikel
Bekijk reacties


Reageren op bovenstaand artikel kan door onderstaand formulier in te vullen en op de knop verzenden te klikken.
Indien gewenst, wordt uw reactie anoniem op de website geplaatst (als u het vakje "Graag anoniem" aankruist). We vragen wel je bekend te maken aan de TGL-redactie door het vak "Naam" in te vullen.


Geef uw mening over dit artikel

Naam :

Graag anoniem

Emailadres :

Geef eventueel een titel aan uw reactie :

Tik hier de tekst van uw reactie :