Tollenaars, zondaars, Farizeeën en Jezus

"Tollenaars en zondaars kwamen steeds naar hem toe", staat er. De Farizeeën morden daarover en zeiden: "Die man ontvangt zondaars en eet met hen!" Jezus spreekt hier dus niet tot zijn leerlingen, maar hij verkeert tussen drie groepen van geheel ander slag. Zo zijn er de tollenaars, die dikwijls als groep worden aangeduid. Zij komen regelmatig in de vertellingen voor, deze collaborateurs met de bezettende Romeinse macht. De kaste die van de politieke onderdrukking financieel beter wordt. Soms worden zij in samenhang met hoeren genoemd (Mt 21,3l), maar meestal worden zij in een adem met de zondaars genoemd. Hier in het verhaal zitten zij samen. Zij zijn aan het eten en Jezus zit ook aan tafel. Tollenaars en zondaars.

Zondaars zijn mensen, die aan anderen doen, waarvan ze niet zouden willen, dat anderen het ook aan hen deden. De zondaar heeft hoe dan ook een blik op de wereld, die niet verder reikt dan zijn eigen ik. Geen wonder dat zondaars en tollenaars elkaar vinden en met elkaar eten. Dat eten moet goed geweest zijn, want er was geld in overvloed.

Twee gesloten verbanden dus die hier worden gade geslagen door de Farizeeën, een andere gesloten groep. Hun naam zou zijn afgeleid van een Aramees woord dat "de afgescheidenen" betekent. Deze kenners van de mozaïsche wet hebben sterk de neiging zich af te zonderen van de 'onreine massa'.

En nu zit Jezus, een open en vrij persoon in een maffia-achtig, gesloten verband, gade geslagen door een andere gesloten groep en hij begint te vertellen over wellicht de meest gesloten soort in de dierenwereld die er bestaat: de schapen! Ik probeer me voor te stellen hoe hij daar zat, hij alleen tussen dit vreemde vergaarsel van mensen dat bij het publiek alleen maar weerzin oproept. Voor zover wij Jezus kennen, kunnen we er rustig van uitgaan dat hij daar zat met een grote mate van compassie in zijn ogen. Er moet iets van warmte in hem geweest zijn, want er staat in het eerste vers dat de tollenaars en zondaars zelf naar hem toe kwamen om naar hem te luisteren. Dat doe je niet, als je eerder door hem als groep bent gebruuskeerd,

De enkeling in een groep

Zittend in deze gesloten groep komen beelden bij hem op over een kudde schapen. Onze beelden worden sterk bepaald door de omgeving van het ogenblik. Maar hij gaat verder en maakt de schapen als het ware een voor een los uit de kudde. Hij moet ze allemaal een voor een gezien hebben, deze zondaars en tollenaars. Eigenlijk ziet hij niet een groep, hij ziet enkelingen. Mensen met particuliere geschiedenissen. Zonen van vaders die ook al tollenaar waren. Zondaars die kinderen van zondaars zijn. Vicieuze cirkels. Onderdrukking van generatie op generatie. Groep, ach, wat is een groep? Een groep is zo vaak een samenscholing van mensen die individueel stuk voor stuk geïsoleerde, eenzame mensen zijn. In zo'n verband kun je schuilen, zoals anderen dat ook doen. Je creëert geheime codes, waar je aan houdt. Je valt anderen niet lastig in de groep en dan laten anderen jou ook met rust. Want je bent allemaal afhankelijk van de groep waarbinnen je, met je armoede schuilen kunt. Geen kwaad woord dus over een kudde schapen!

Als je echt met affectie in je ogen kijkt naar de enkeling in een gesloten groep, dan zou je voor die enkeling wensen, dat hij dat verband niet meer nodig heeft. De groep die je een masker verschaft, een collectieve identiteit waarin je als persoon wat weg valt. Ik geloof echt, dat hij deze mensen een voor een intens gunt, dat zij uit deze valse beschutting vallen. Maar hij zegt het niet. Althans niet zo, dat hij zich van hen vervreemdt. Hij scheurt de sluier van hun angst niet, zoals wij soms zingen, hij tilt hem op. Maar de warmte in zijn ogen naar iedere enkeling hier is niet van een flauw soort. Soms gebiedt de liefde een schijnbare liefdeloosheid! Een voor een deze mensen ziende, gaat door hem heen, wat Hans Andreus ooit dichtte: "Laat de wolven los,/ jaag 'óp dit domme vee/ dat de horizon verduistert/ in de afgrond van hun geest" (Verz. Gedichten, Amsterdam 1993, 254). En hij begint te vertellen over een verloren schaap, een verloren munt, de verloren zoon. Alles is verloren.

Verliezen om te vinden

Als Jezus over verliezen spreekt, moet je op je hoede zijn. Na die voor het verstaan van deze vertelling belangrijke openingszinnen over zondaars, tollenaars en Farizeeën gaat het hele hoofdstuk over verliezen. Verliezen door de enkeling, dat wel. Groepen kunnen nooit verliezen. Groepen zijn er dikwijls om het verliezen te voorkomen. Verandering begint in de enkeling, niet in de groep. Als enkelingen veranderen, veranderen de groepen, vallen de oude verbanden soms weg. Maar die verandering in de enkeling gaat niet geleidelijk. Naarmate men meer zit vastgebakken aan de veilige verbanden van de groep, is meer inbreuk nodig. Verandering gaat soms als een. schok. Het is een breuk, het is een sprong, Het is van je paard vallen. Verliezen, vallen, geschokt raken, crisis. 0, wat gunt hij hen een voor een de val het verlies, het verdwalen!

Pas in het verloren gaan kan ieder van hen gezicht krijgen. Het verdwalen, het zoek raken: het is evenzeer onderdeel van wat hier bekering heet, als het thuiskomen of het teruggevonden worden. Na het verdwalen komt men anders thuis. Voor het eerst. De groep is na het verdwalen de groep niet meer. Wie uit zijn schijnzekerheden is gevallen, kan niet meer verder in een groep die het van de schijnzekerheid hebben moet. Wie uit de clan valt, kan nooit meer terug in een clan. Wie als enkeling voor het eerst gezicht heeft gekregen tussen de honderd, kan nooit meer op gaan in het grauw!

Ik stel mij voor, dat hij deze verhalen, deze beelden, nu eens hier, dan eens daar, aan individuen in deze eetzaal heeft verteld. Misschien wisselde men van plek na iedere gang in het diner. Hij communiceert het sterkst als hij iemand in de ogen kan zien. Zijn ogen dwingen niet. Maar je raakt ze daarna niet meer kwijt. Je bent echt aangesproken. Als enkeling gezicht krijgen betekent dat je bent aangezien. Dat je in de ogen bent gezien. In zo'n groep kijkt niemand in de ogen van de ander, tenzij de leider van de clan je stevig aanspreekt. in de ogen zien gaat in zo'n groep alleen met macht gepaard. Zo'n groep benader ie alleen via de enkelingen, de tere enkelingen die in wezen ook bang zijn van de groep waar ze niet buiten kunnen. Bekering doet zeer. Alsof hij hen, door te spreken over de vreugde na de terugkeer, wil verleiden tot het verdwalen, het vallen, het verloren gaan.

Enige tijd geleden zag ik de opera Peter Grimes van Benjamin Britten. Een fascinerend schouwspel over een visser, Peter Grimes, die door het hele dorp wordt uitgekotst. Het podium vol mensen in grijze jassen, het lijkt wel een kudde. Er is in dat hele dorp maar een vrouw, Ellen Orford, die met Peter Grimes in verbinding blijft. Zij wordt beschimpt door alle dorpsbewoners. Maar ze gaat door in haar pogingen hem weer binnen de gemeenschap te krijgen, deze visser die niettemin later tragisch op zee verdrinkt.

Jezus geeft in deze vertellingen aan de zondaars en de tollenaars ongekend hoog op over de vreugde na de terugkeer van het schaap en de terugkomst van de verloren zoon. Groot feest. Uitbundigheid. Het beste kalf wordt geslacht. Tegen het morren van de Farizeeën in die een hartgrondige afkeer hebben van zijn toewending tot dit gajes, blijft hij als enige met deze groep in verbinding, hij eet met hen. En terwijl hij vertelt over de grote vreugde na de terugkeer van wie verloren was, zit bij daar, tussen ben, als het levende bewijs van wat hij aan het vertellen is. Al etend toont hij als het ware: "Ik heb jullie al gevonden, anders zat ik hier niet. Vertrouw het: je bent al gevonden voor je begint te dwalen!" Zijn aanwezigheid, tegen zware druk in, maakt zijn woorden waar. Zijn aanwezigheid in deze groep ingekapselde, bange mensen is een indringende uitdaging aan ieder van hen de weg naar de waarachtige, persoonlijke vrijheid in te staan. Een vrijheid dus, die de ander in het vizier houdt. Bekeringl

Ik weet niet waar U staat in het leven. Of er bekering nodig is, is een zaak tussen God en iedere enkeling. Niemand, maar dan ook niemand kan hier binnentreden. Maar een ding staat vast: het kan in het leven van ieder van ons gebeuren, dat je geroepen wordt een ijzersterke verbinding te zijn tussen die ene en de velen. Op de bres staan om wie verloren dreigt te gaan te vinden. Misschien zo'n veilige baken in zee zijn, dat de ander het lef krijgt te dwalen, te zoeken, te verkennen, de weg te verliezen, een tijd lang..." Dwaal jij maar, verlies je maar, raak maar zoek..., maar ik ver1ies jou niet!