De westerse levenswijze heeft tot voor kort geloofd in de autonomie en in de maakbaarheid van een samenleving. De islamitische manier van leven heeft meer open gelaten en heeft erop vertrouwd dat de mens zich afhankelijk moet opstellen. Beide verkeren in een crisis. Aansluitend bij de brede islamitische traditie - die er een is van scherpe gevoeligheid voor wat onaantastbaar is en voor de begrenzing in de verhouding tot de andere mens, de natuur en God - zoeken we naar antwoorden bij Martin Buber en Emmanuel Levinas in de filosofie, bij Julia Kristeva en Ivan Nagy in de psychologie, en bij de theologen Karen Armstrong en Raimon Pannikar.

Het is steeds – zoals zovele soefies aangegeven hebben – én/én. De mens ontdekt zijn autonomie, ja, maar in het aanzicht van de alteriteit, of het andere en de andere die hem tegemoet treedt en aan wie hij recht moet doen. Geen enkel georganiseerd ‘systeem’ lost dit op. Die eis - dat ‘recht aan de andere zou geschieden’ - laat ook geen enkel systeem overeind. En toch moeten we het leven – en dus ook de pastoraal en de educatie - organiseren in de richting van die eis. Ik geloof alleen in maakbaarheid als daarmee bedoeld wordt: dat aan de rechtvaardigheidseis, die steeds vertrekt van de relatie met de andere, op een gepaste manier wordt tegemoet gekomen. Kennis en techniek op zich, hebben geen zin, tenzij ze in relatie gebracht worden tot iemand, tot mijn menselijke omgeving, in de hoop dat daarmee het verkeer tussen ons allen eerlijker verloopt.