Spiritualiteit (A. Jansen)

De paradox in het christelijke geloof dat je eerst alles wat zich als grond onder je voeten aandient moet loslaten opdat je echt kan ‘aarden’, tekent ook het leven van Franciscus.

(tekstfragment)

Deze radicale ervaring van pelgrim en vreemdeling behoort tot de kern van de mystiek en de spiritualiteit van Franciscus. Hij heeft ervaren hoe je pas als ‘zwerver en pelgrim’ mensen echt nabij kunt komen, omdat tussenliggende verhalen over positie, voordelen, privileges en daaraan gekoppeld bedreigingen en angsten wegvallen. Als naakte gelaat staat men tegenover het naakte gelaat van de ander. Dat staat o.a. centraal in zijn keuze voor de armoede. Ik wil het illustreren met een tekst uit zijn Regel:

"Overal waar broeders verblijven,
op eenzame of andere plaatsen,
moeten zij ervoor uitkijken zich een plaats toe te eigenen
of iemand te ontzeggen.
En wie er ook naar hen toekomt,
vriend of tegenstander, dief of bandiet,
moet vriendelijk ontvangen worden."

Wanneer je geen eigenaar bent, ben je overal te gast. En als gast kun je niemand buiten zetten, want je hebt geen recht of legitimerend verhaal van eigendom om dat te doen. Ook de ander is een gast en zo ben je zijns gelijke. Zo zie je hoe de betekenis van ‘pelgrim’ verschuift naar ‘gast’, wat trouwens ook in het bijbelse woord meeklinkt. Naaste krijgt hier de kleur van gastvrijheid. We wijzen er bovendien op hoe de maatschappelijke posities hier worden gerelativeerd: vriend of tegenstander, dief of bandiet, het maakt geen verschil. Vanuit zulke armoede kunnen de broeders iedereen in de maatschappij nabij komen en hun naaste worden.

In de kern van de Franciscaanse spiritualiteit mag men daarom ook ‘nabijheid’ plaatsen. Dat is de positieve zijde van ‘pelgrim en vreemdeling’. Het zou ons te ver voeren om dit verder te ontwikkelen. Alleen enkele aanduidingen. Franciscus is dus gevoelig voor al wat mensen uitsluit of buitenstoot. En dat heeft altijd weer te maken met een of andere vorm van ‘toe-eigenen’ of ‘bezitten’. Zo gaat Franciscus tijdens de vijfde kruistocht zelfs naar de sultan Melek-el-Khamel. Hij wilde geen ‘bezitter’ van de waarheid zijn en van daaruit hem en de moslims demoniseren. Ook voor waarheid geldt dat we hier slechts gasten zijn. Daarom blijven we ‘gelijken’ en kan niemand buitengesloten worden op grond van enig ‘bezit van de waarheid’, "geen vriend of tegenstander, dief of bandiet"! Uiteindelijk ziet Franciscus zich als een grote gast binnen Gods goede schepping, waarbinnen hij zich niets mag toe-eigenen. Trouwens door het toe-eigenen begint het kwade, het onderscheiden, het uitsluiten, het splitsen, enz... Voor Franciscus zijn alle mensen ‘gasten in Gods goede schepping’. En in de mate dat iemand deze werkelijkheid beleeft, kan hij meer en meer gelijke worden, kan hij iedereen nabij komen, kan hij de dingen nabij komen, kan hij tenslotte God, de gever van alle goeds, nabij komen. Dat is de diepe betekenis van het Zonnelied dat hij dicht op zijn sterfbed. Het vat de dynamiek van zijn eigen bestaan samen. Het is een lied van de pelgrim en vreemdeling die als gast in Gods schepping zich intens nabij voelde bij de dingen en de mensen en op die manier bij God zelf, het grote Centrum.

Grond onder de voeten?

Geeft zulke spiritualiteit grond onder de voeten? Ja en neen. Neen, in die zin dat eerst al de grond onder je voeten moet worden weggeslagen. Je sociale identiteit moet eerst dooreen geschud worden. Hopelijk gebeurt dat vanuit een diepe, broze intuïtie die iets van een andere ‘wereld’ laat vermoeden, een wereld die je innig bij jezelf brengt, maar tegelijk ‘vreemdeling’ maakt in het grote verhaal.

De volledige tekst van dit artikel is te lezen in TGL 2002/2. Dit nummer kan online besteld worden.

Reageren op bovenstaand artikel kan door onderstaand formulier in te vullen en op de knop verzenden te klikken.
Indien gewenst, wordt uw reactie anoniem op de website geplaatst (als u het vakje "Graag anoniem" aankruist). We vragen wel je bekend te maken aan de TGL-redactie door het vak "Naam" in te vullen.