De verdrukking

Ik moet er als ik het verhaal over Ester lees aan denken. Dat op het eerste gezicht net een sprookje is, zo beeldrijk geschreven over dat prachtige paleis met al dat byssus en purper en goud, maar eigenlijk is het een verschrikkelijk verhaal. Tijdens wiens regering het zich zou hebben afgespeeld, niemand die het zeggen kan. Evenveel verwijzingen zijn er naar namen van grote alleenheersers uit de oudheid (Antiochus Epifanes e.a.) als naar - nog verder terug - de tijd van de Babylonische ballingschap. Alle periodes waarin het volk Israël soms generaties lang in den vreemde verkeerde en zich wel moest aanpassen aan culturele en religieuze gebruiken van de omringende samenleving om te overleven.
Misschien is het verhaal van Ester wel vooral daarom zo populair geworden en gebleven, omdat het een verhaal van alle tijden is en tot op de dag van vandaag nog herkenbaar. We worden meegenomen, al in de eerste zinnen, naar een rijk dat zich uitstrekt van India tot Ethiopië - zo'n beetje de hele toen bekende wereld dus. Een wereld, zo vertelt het verhaal, waarin, als Ester er niet was geweest, een heel volk ten onder was gegaan. Aan het hoofd koning Ahasveros, een dictator zoals ze er overal en altijd zijn geweest, waar geregeerd wordt over de ruggen van mensen heen, waar het maken van slachtoffers geen harten meer raakt, waar het martelen van mensen gezien wordt als een zaak van god en noem verder maar op. Waar wie niet buigt en zich aanpast, van het toneel wordt afgevoerd, zonder dat iemand daartegen kan protesteren. Van hoog tot laag.
Zoals Vasti, die koningin, die liever haar waardigheid bewaart dan de koning en zijn satrapen zinnenprikkelend te komen vermaken - zo terecht! Die zomaar, van de ene op de andere dag, niet meer mag verschijnen voor het aangezicht van de koning. En zomaar ingewisseld wordt voor al die andere meisjes die daar maandenlang op dieet worden gezet en in olie en mirre gewassen om op hun beurt op willekeurige afroep 's avonds voor de koning te mogen verschijnen om 's morgens - God weet na wat allemaal gebeurd is - weer terug te kunnen keren naar hun vertrekken. Een schoonheidswedstrijd die geen schoonheidsprijs verdient.
En dat ene meisje Ester dat wint en koningin wordt, dat niets vertellen kan over wie ze is of waar ze vandaan komt - wat is dat voor leven? Had zij wellicht geen andere keus? Nu, dit is dan ook een wereld waarin voor verzet geen plaats is op welke wijze dan ook. Waar ieder geacht wordt op dezelfde manier, volgens dezelfde wetten te leven. Er is geen ruimte voor minderheden zoals het volk waartoe Ester en haar neef Mordechai behoren.
Zelfs hun namen zijn veranderd in Perzische. Ze vertonen nota bene verwantschap met die van Perzische goden. Ester lijkt wel heel veel op Isjtar en Mordechai lijkt wel heel veel op Mardoek, goden van de liefde die ook goden van oorlog zijn - dat lag in die heerschappij kennelijk niet zover uit elkaar.

     Een gewelddadige overwinning?

Schuilnamen om te overleven, die niet kunnen voorkomen dat iets van een eigen identiteit en waardigheid herkenbaar blijven. Een geluk, of eerder een ongeluk. Want als Mordechai weigert zich ter aarde te werpen en te buigen voor Ahasveros' rechterhand Haman, zoals anderen doen, gaat het mis. En in z'n woede beraamt Haman zijn plannen om het hele onaangepaste volk van Mordechai te vernietigen.
Was Ester niet zo mooi geweest, was er geen redden meer aan geweest.
Het loopt goed af, zou je zeggen, als Haman gespietst wordt op de paal die voor Mordechai bedoeld was. En meer, als hun volk door toedoen van Ester ook nog de kans krijgt zich te verdedigen en haar haters neer te slaan. Het is wel een bloedbad: 75.000 man op een dag. Heeft de oorlog het hier toch nog van de liefde gewonnen, of moet je zeggen dat dit zeer terecht was. Je mag je toch ook verdedigen? Ben ik zelf teveel van streek gebracht door de wereld na 11 september, waarin geweld weer zo'n spiraal lijkt te zijn geworden, dat ik hierbij blijf hangen? Wat een slachtoffers, wat een bloed... Is in dit verhaal eigenlijk wel de bron van redding te vinden waarop ik (uiteindelijk) hoop?
Ik zou wel eens één keer dat Purimfeest willen meevieren dat met het boek Ester verbonden in Israël nog steeds gevierd wordt als een soort bevrijdingsfeest. Prachtig, carnavalesk feest, waarvan wel gezegd wordt dat men zou moeten zingen en drinken 'ad-lo-jada', tot het niet meer weten, nl. tot men het verschil niet meer weet tussen 'gezegend Mordechai' en 'vervloekt Haman'. En, denk ik er voor mezelf achteraan: van geen Afghanistan meer weten, van geen Bush en geen Bin Laden, geen Arafat en geen Sharon - het allemaal achter me laten…
Ook leg ik graag m'n oor te luisteren bij de hedendaagse Israëlische meesterverteller Meir Shalev, die met Mordechai liefst vandaag nog afrekent en met hem met al die andere vromen die voor niemand willen buigen en daarmee hun land eerder nog verder naar de ondergang helpen dan overeind houden. Een voor alle religies interessante vraag als we nog eens echt met elkaar in gesprek raken...

     Het verborgene licht op

Toch ben ik blij met het boek Ester in de Schrift. Niet alleen omdat het zo realistisch is en nog altijd onze werkelijkheid de spiegel voorhoudt en omdat het zo'n prachtig verhaal is van 'deze wereld omgekeerd', maar om nog iets.
Behalve Isjtar, zou de Hebreeuwse luisteraar in Esters naam nog iets anders hebben beluisterd. Een knipoog van de taal zoals die alleen in verdrukking kan ontstaan. Een afleiding van 'satar', wat betekent: 'verbergen'. 'Ik ben verborgen', betekent Ester dan. Zij die iets verborgen, bedekt houdt. Een meisje dat aan een groot en ook gevaarlijke hof niet vertelt wie ze is, dat ook niet kan vertellen. Maar wel op het geëigende moment daarvoor opkomt en wat in haar verborgen is naar buiten brengt. Zo wordt ze tot redding, bron van redding van wie anders verloren waren gegaan. Terecht een moeder in Israël. Maar misschien kun je ook wel zeggen dat haar verborgen bestaan hand in hand gaat met het in het verhaal verborgen gelaat van God. De Eeuwige wiens naam in dit boek niet voorkomt. Zolang er mensen zijn die niet kunnen bestaan in de ogen van anderen, kan ook God niet bestaan. Waar mensen gedwongen zijn hoe en waar ook zich te verbergen, blijft ook het aangezicht van de Eeuwige voor ons verborgen en zwijgt de stem van de Eeuwige.
En dan ontroert het me te bedenken dat wij toch vieren dat dat zwijgen doorbroken wordt. In de donkerste nacht. Met nog steeds die wereld vol van geweld om ons heen. Hoe in het allerverborgenste en op de meest onuitsprekelijke wijze iets nieuws geboren werd, een mens in wie Gods aangezicht is herkend en ook de 'bron van redding' uit de profeet Jesaja. Die ons mee wil nemen op de weg van de vrede. Voor wie wij goed genoeg zijn, zoals we zijn. In welk donker wij ons ook bevinden, met welke vuile handen en zorgen ook. Hoe ook verborgen voor anderen of voor onszelf. Dat wij het mogen weten, dat ook in het diepste donker iets open kan breken en het kan geschieden. Ook aan ons en aan de wereld waarin wij leven. Ook vandaag.