Een plek waar zo'n honderd,
veelal zorgbehoevende, oude mensen
samenwonen, kent zijn eigen regels. Wie
zich daar voor het eerst in beweegt, begrijpt
niet steeds de onderliggende logica, maar ziet wel
scherper zaken die voor anderen gewoonte zijn geworden.

Ze hebben lang moeten wachten vooraleer ik in het rusthuis kwam werken. En dat is voelbaar de eerste dag. Bij de rondleiding door het huis word ik overal van harte welkom geheten. Niet dat iedereen mij graag ziet komen, ze kennen mij trouwens niet. Maar de laatste maanden waren blijkbaar behoorlijk zwaar voor iedereen. Ze zijn dus blij dat er eindelijk weer iemand aan het hoofd van de dienst animatie en pastoraal staat.
Iedere maand maken ze hier een huiskrant die in alle kamers rondgedragen wordt. Ik doe de ronde met één van de animatoren. Het is voor mij een ideale gelegenheid om alle bewoners eens te groeten. Met honderd twintig zijn ze. Ik krijg meteen als in vogelvlucht een zicht op het geheel. De contacten zijn erg uiteenlopend. Niemand weet wie ik ben en wat ik bij hen kom doen. Af en toe helpt de verwijzing naar mijn voorganger. Sommigen zien me niet, horen me niet, begrijpen niet wat ik zeg. Bij velen is het op de kamer ook erg stil. Ze liggen in bed of slapen in hun fauteuil. Elke kamer is anders. Van onpersoonlijk kaal tot gezellig knus. Het valt mij op dat de kamers van de mannen zo koud aandoen.

RUSTHUIS : WHAT'S IN A NAME? 

ZONDER DREMPELS ? 

Meestal zijn mensen hier alleen. Omdat ze altijd alleen geweest zijn, omdat hun partner gestorven is of zelf zorg nodig heeft, omdat de zorg niet meer door eigen kinderen of familie kan opgenomen worden. Ze zijn alleen, maar het is een open huis. Er zijn geen voorgeschreven bezoekuren, de deur staat altijd open. Behalve op de dienst voor demente bewoners. Daar gaat de deur niet vanzelf open. Langs de buitenkant moet je enkel op een knop duwen, van binnenuit werkt het met een code. Hier leven mensen in een andere orde van tijd en ruimte. De ruimte van hun straat, hun woning, hun bed en zetel geven hen een veilig gevoel. Het is opvallend rustig op deze dienst. Ook al kijken ogen je soms verwarrend aan of klampt iemand zich verlangend aan je vast. Het is een vreemde wereld voor mij. Er is een drempel die ik over moet. Zolang ik niet meer weet over de wereld van deze mensen voel ik mij niet veilig. Niet dat ik schrik heb, het is meer een gevoel van onzekerheid. Ik kan niet terugvallen om mijn automatische denkpatronen en gedragsmechanismen. Hier is een andere logica aan de orde, of beter gezegd, hier heerst een andere orde. Een oneindigheid zonder grens. Ik moet hier mijn weg nog vinden.

NIEUWE WOORDEN,
NIEUWE WERKELIJKHEID

BELANGLOZE INZET

Bij de verkenning van mijn werkterrein in dit huis horen ook de vrijwilligers. Ze doen allerlei werk: boodschappen, strijken, administratie, maaltijdbegeleiding. Velen vind ik terug in de ‘pastorale’ sector : ze brengen de mensen naar de kapel, zingen in het zangkoor, dragen de communie rond, lezen voor in de mis, zetten alles klaar voor de viering. Een grote groep houdt ook de cafetaria open, gaat met de bewoners mee op uitstap of helpt bij allerlei activiteiten in huis.
Er is ook wat ik zou noemen een ‘harde kern’. In elke vereniging kom ik ze tegen. Mensen die overal bij zijn. Het zijn een soort ‘beroepsvrijwilligers’. Ze doen mee in het rusthuis maar zijn ook actief in de parochie en allerlei andere verenigingen. Ze leven van dit vrijwilligerswerk. Het is niet altijd gemakkelijk om met hen samen te werken. Ze hebben zo hun verworven rechten en hun werkterrein waar je liefst niet teveel aan raakt.
Het valt mij op hoe ‘persoonlijk’ deze mensen met het huis verbonden zijn. Elk van hen heeft wel een moeder, vader, buur of vriend als bewoner in dit huis gehad. Het is alsof men uit dankbaarheid voor de gekregen zorg en aandacht, nu deze zorg wil teruggeven. Sommigen zeggen dat ook expliciet. "Het huis heeft zoveel voor ons gedaan, nu wil ik ook iets terugdoen". Bij velen speelt, wellicht onbewust, ook het eigenbelang mee. Ze hopen stiekem dat zijzelf of hun naaste familie hier later terecht kunnen. De inzet groeit soms a rato van het eigenbelang en neemt evenredig af als dat eigenbelang in het gedrang komt. Een welbegrepen ‘eigenbelang’, kan je dat een mens kwalijk nemen?

HET EERSTE OVERLIJDEN

Ze hadden mij gewaarschuwd. Om de tien dagen sterft hier iemand. Ik was drie weken aan het werk toen Jeanne overleed. Een korte mededeling op de dagelijkse briefing van alle diensthoofden om negen uur 's morgens. De procedure schiet in gang. Ik bereid mij voor op wat ik (nog) niet weet en ken. Ik ken deze mevrouw niet. Hoe verloopt het contact met de familie, hoe wordt de begrafenis geregeld? Wat gebeurt hier in huis? Wie doet wat? Op welk moment moet de dienst pastoraal in actie schieten? Ik maak me nodeloos ongerust. Iedereen weet heel goed welke haar taak is. De meest betrokkenen zijn toch steeds de mensen die de bewoner met de dagelijkse zorg omringen. Zij hebben haar ontelbare keren in bed geholpen, bij het wassen, het eten, het aankleden, het verzorgen. Zo'n tastbaar contact laat zijn sporen na, onherroepelijk, ten goede of soms ook ten kwade. Soms is er een goed contact met de dienstdoende aalmoezenier, niet altijd. Deze vrouw en de familie had nog veel banden met de thuisparochie. Ze zal daar ook begraven worden en dus is er voor ons nauwelijks werk aan de winkel.
Ogenschijnlijk verandert er in huis niets. Iedereen doet zijn werk als naar gewoonte. Een dagelijkse bezoeker merkt het verschil niet. Op de dienst waar de overledene woonde staat een foto met een bloemetje erbij. Klein en sereen.
Ik moet wennen aan de gedachte dat er hier een dode is opgebaard in de kelder (waarom ligt een mortuarium in de kelderverdieping?). Enkele dagen later zie ik hoe ze het lichaam, opgeborgen in een ijzeren kist, in de auto schuiven. Wij zitten in de vergadering, niemand slaat er acht op. De auto rijdt weg. Weg de dood in huis.
Een week later sterft Frans. Zijn vrouw woont ook in dit huis, op een aparte kamer. Het leven met twee was niet meer draagbaar, voor geen van beide. Ik had hem op zondag nog gezien met zijn vrouw en de kinderen in de cafetaria. Ze vierden zijn verjaardag mét zijn dagelijkse sigaret. Zijn vrouw bracht altijd zijn sigaret aan zijn mond en hij rookte. Het was zijn laatste. Nu loopt zijn vrouw doelloos rond. Weet ze wat er gebeurd is? Beseft ze het? Dringt het tot haar door? Haar dochters zeggen van niet. Ik weet het niet, kan het niet weten omdat ik haar niet ken. Maar het gemis van haar dagelijkse wandeling naar het cafetaria, de dagelijkse sigaret die ze voor haar man opsteekt, verwart haar, dat zie ik wel.
De dag na zijn dood is het Allerzielen. Bewoners gaan naar het kerkhof en daarna is er pannenkoekenbak. Een plaatselijke gewoonte. In de gang kom ik de dochters tegen. Ik nodig hen uit om een pannenkoek mee te eten, in de cafetaria. Ze gaan moeder halen. "Het zal haar deugd doen", zeggen ze. "En we hebben er zelf ook zo'n trek in". Het is goed te beseffen dat de dood het leven niet in de weg staat.
Twee dagen na Frans sterft Edgard. Het gaat altijd zo, zeggen ze hier. Weken geen dode, en dan opeens drie in nog geen twee weken tijd. Is doodgaan seizoensgebonden? Of bewerkt het doodgaan van de één de dood van een ander? Of is het louter toeval?

COMFORT BOVEN ALLES

Vandaag heb ik tiloefeningen. Ik vraag mij af wat ik, als diensthoofd animatie en pastoraal, daarmee kan doen. Maar de regel is hier : het comfort van de bewoner staat centraal en elk personeelslid moet op elk moment aan die bewoner dat comfort kunnen geven.
Iemand rechtop doen staan is iets anders dan iemand recht trekken. Ik leer nu zelf iemand hogerop brengen, letterlijk dan. Ik besef dat hier niet alleen het comfort van de bewoner maar ook dat van het personeel van tel is. Alles moet rugsparend zijn want het werk is hier zwaar. Niet alleen fysisch trouwens. Dit jaar alleen al zijn er 39 mensen overleden. Dat doet iets.
Volgende keer gaat het over zitcomfort. Er zal ook wel zoiets als ligcomfort bestaan maar aan die les ben ik nog niet toe.

OVER VEILIGHEID EN HYGIËNE

We bereiden met onze ploeg het Sinterklaasfeest voor. Alle kinderen en kleinkinderen van personeel, bewoners, familie, vrijwilligers mogen komen. Ik weet niet hoeveel volk dat voorstelt, maar in ieder geval een heel pak. 't Wordt dus een hele klus om dat comfortabel en leefbaar voor iedereen te organiseren. Er moet natuurlijk ook snoep zijn. Voor de kinderen én voor de bewoners. En ook strooisnoep voor de Pieten, zo stel ik voor. Maar dat mag niet! De regelgeving op de hygiëne stelt dat alles apart voorverpakt moet zijn. Er zijn nog zo van die gekke regels: wat uit de centrale keuken komt, mag er in geen geval nog ooit terug in, of het eten dat opgediend wordt, moet onmiddellijk opgegeten worden. Zo’n huis blijkt niet alleen een haard van allerlei ziektekiemen te zijn, de bewoners zijn ook uiterst kwetsbaar. Vandaar...
Nergens -alleen voor de kapel is een uitzondering mogelijk- mag een kaars of een extra lampje branden, omwille van de veiligheid. Ik had er nooit bij stil gestaan. Maar als je mogelijkheden verzwakken - je kan zelf niet bewegen of je onthoudt niet meer wat je doet - dan zijn zo’n regels natuurlijk geen overbodige luxe. Het maakt alles wel erg ingewikkeld voor diegenen die met de zorg voor deze mensen belast zijn. Het is voor mij een zeer grote aanpassing.
Soms zijn het ook heel praktische dingen: dat dertig rolstoelen in een zaal erg veel plaats innemen, dat alle mensen naar de activiteiten moeten gebracht worden en dat zoiets tijd in beslag neemt van andere personeelsleden, dat op uitstap gaan betekent dat je naast de bewoners evenzoveel vrijwilligers moet optrommelen om mee te gaan. Ik voel me net een kind dat de wereld nog moet ontdekken.

ANIMATIE

Animatie is een zeer ruim begrip. Dat heb ik intussen al begrepen. Een vrouw vraagt me of ik voor haar kleine kaartjes in karton kan klaarmaken. Ze heeft een blauw plunje aan, dus werkt ze bij de huishoudelijke diensten. Ik ken haar niet en vraag waarvoor die kaartjes moeten dienen en waarom ik die moet maken. “Het is voor de karren met de was en die maakten jullie altijd”, antwoordt ze mij. Als ik haar vraag wanneer ze die moet hebben zegt ze heel vrank: “Onmiddellijk”. Ik zeg dat ik mijn best zal doen maar dat het onmogelijk direct kan. Heel verwonderd gaat ze weg. Ik ben even verbijsterd als zij.
Kaartjes knippen voor de karren van de was ! Geen enkel werk is me te min, maar dat ook dit tot het takenpakket van animatie behoort, daar blijft mijn gezond verstand wel even bij stilstaan. Mijn voorganger was zeker een heel goed mens die iedereen wou helpen zoveel hij kon. Ik zit een beetje anders in elkaar, denk ik nu.
Ik troost mij met de gedachte dat het geluk in de kleine dingen zit. De volgende morgen heeft ze haar kaartjes.

AFSCHEID

Het moeilijkste moment voor mij is 's avonds weggaan uit het huis. Mijn bureel ligt midden tussen de kamers van de bewoners. Als ik 's morgens aankom zit Jeanne al in de zithoek in boekjes te bladeren of is ze de waterkannen aan het vullen. 's Avonds zit ze meestal alleen te eten in haar kamer. Nu het vroeg donker wordt zit ze daar in het schemerduister. Haar kamerdeur staat open. Ik loop stilletjes voorbij. Wat zal ik zeggen? Smakelijk of slaap lekker? Ik ben bang voor de confrontatie tussen haar eenzaam bestaan en mijn rijkgevulde leven. Ik ga naar huis, naar man en kinderen. Praten over wat die dag is gebeurd, samen eten, nog lekker wat keuvelen, een bezoekje brengen, naar een vergadering... zoveel te doen. Zoveel dat ik nog kan doen.
Ik besef het meer dan ooit.

Reageren op bovenstaand artikel kan door onderstaand formulier in te vullen en op de knop verzenden te klikken.
Indien gewenst, wordt uw reactie anoniem op de website geplaatst (als u het vakje "Graag anoniem" aankruist). We vragen wel je bekend te maken aan de TGL-redactie door het vak "Naam" in te vullen.