De mediacommentaren liegen er niet om. De brutale moord op Theo van Gogh zou wel eens het einde van de vrije meningsuiting kunnen inluiden. De grens is immers bereikt. Die grens, dat is geweld.

Nederlandse, en bij uitbreiding West-Europese, moslims worden op hun verantwoordelijkheid gewezen. Ze worden uitgenodigd de discussie aan te gaan over ‘hun’ plaats in ‘onze’ samenleving; een "noodzakelijke reiniging" dringt zich op; ze moeten zich onomwonden bekennen tot de principes van onze beschaving.

Het valt op dat er weinig vragen gesteld worden naar de verantwoordelijkheid van Nederlanders, en bij uitbreiding Europeanen, die niet van moslimorigine zijn. Toeval? Natuurlijk niet. Vreemd? Ook niet.

Achter de huidige maatschappelijke malaise (waarvan de afkeurenswaardige moord op Theo van Gogh een uiting is) schuilen diepgaande vragen. Ze worden echter veel te weinig gesteld.

TGL (Tijdschrift voor Geestelijk Leven) wil dat wél doen. Niet om pasklare antwoorden aan te reiken, wel om het onderliggende maatschappelijke en religieuze debat aan te wakkeren. Het vijfde nummer van deze jaargang, dat vrijdag 5 november van de persen rolt, zoemt op deze thematiek in onder de titel: ‘Franse Revolutie voor islam?’.

Staan we aan de vooravond van de botsing tussen de islamitische en christelijke beschaving? Zoals zo vaak wordt ook bij dit onderwerp ingespeeld op angst die leeft bij mensen. Die angst kent natuurlijk legitieme oorzaken: gewelddadige conflicten overal in de wereld die met religieus verzet of religieuze strijd te maken hebben. Maar die angst wordt misbruikt. Echter: stellen dat er niets aan de hand is, is niet alleen naïef, het is evenzeer beduvelarij.

Eind september ging ook kardinaal Danneels op deze thematiek in. Hij vatte de discussie samen door te stellen dat "in een eengemaakt Europa alleen plaats is voor de islam als deze op zijn beurt - net zoals destijds het christendom - een soort Franse Revolutie doormaakt". Een Franse Revolutie voor de islam? Het is een diepgaande verkenning waard.

Die wordt u aangeboden door islamoloog Emilio Platti, in drie, elkaar opvolgende, artikelen. Al 32 jaar verdiept hij zich in de islam. Hij komt tot de conclusie dat er zich een tragedie aan het afspelen is. Mondialisering, modernisering en zoveel meer leiden tot een onomkeerbare wending in de geschiedenis: de oude islamitische wereld gaat ten onder. Nauwkeurig en zonder misplaatste ironie analyseert hij daartoe de islam. Wie meeleest krijgt niet alleen een inleiding in wat ‘islam’ betekent, hij of zij krijgt ook inzicht in het verschil tussen het zelfverstaan van religie in de islamitische en westerse wereld. Een botsing die de basis vormt van vele van onze huidige problemen. Uitwegen uit de tragedie ziet Platti nauwelijks.

Met kennis van Platti’s essay reageren Nadia Fadil en Gie Goris. Niet om een tegengesteld standpunt in te nemen, wel om vanuit wie zij zijn en hoe zij naar de wereld kijken, hun licht te laten schijnen op de onderwerpen die Platti aanhaalt. Nadia Fadil is een jonge sociologe. Zij onderschrijft Platti’s opvatting dat een modernisering van de islam zich opdringt, maar ze vraagt zich wel af of dat noodzakelijkerwijze binnen een westers model dient te gebeuren. Daarenboven hekelt ze de scherpe scheiding tussen ‘de islamitische wereld’ en ‘het Westen’. "Stellen dat de islamitische wereld haar democratiserende dynamieken te danken heeft aan West-Europa, is hetzelfde als stellen dat stemrecht voor de vrouw er gekomen is door toedoen van de islam." Nadia Fadil deelt dus niet het pessimisme van Platti. Toch is ook zij op één punt somber gestemd: welke marge laat het Westen aan de Arabisch-islamitische wereld (én andere werelddelen) om een nieuwe en originele synthese en combinatie te maken van de verschillende onderdelen die ze rijk is?

Gie Goris is journalist. In zijn lange carrière heeft hij vele contacten opgebouwd met vooraanstaande moslims over heel de wereld. Vanuit deze blik van binnenuit neemt hij het op voor de weinig bekende, maar niet weinig talrijke dissidente gelovigen binnen de islam. "Het debat over de autonomie van het menselijk handelen leeft in islamitische landen en kringen, en het is levendiger dan we vaak weten." Dit, samen met het feit dat religieuze symbolen en riten zeer tijdsbestand zijn, doet Gie Goris vermoeden dat de schade die Platti voorspelt wel eens zou kunnen meevallen, terwijl ondertussen langzaamaan een zichzelf vernieuwende islamitische geloofspraktijk ontstaat.