Nummers

Korte inhoud van dit nummer

Waar men gaat... D'hert, Ignace

Waar men gaat …

langs Nederlandse wegen, komt men fietsers tegen. Overal – of toch bijna – vind je keurig aangelegde en beschermde fietspaden, waardoor het gebruik van de fiets veel meer tot de dagelijkse vanzelfsprekendheden behoort dan in Vlaanderen. Alhoewel er tegenwoordig verbetering merkbaar is, waren de fietspaden in Vlaanderen vroeger soms erbarmelijk. Nederlanders staan ook bekend om hun maatjes en de bijhorende “klare”. De Koningin verklaart ieder jaar opnieuw officieel de tijd geopend dat ze op de markt komen. In de regel zijn Vlamingen er verlekkerd op. Wat religie betreft, zijn de Nederlanders opgedeeld in rooms-katholiek en protestants. Dit onderscheid maakt dat er nog steeds een groter gevoel bestaat “ergens bij te horen” – een kerkgemeenschap – dan in Vlaanderen het geval is, alhoewel er bij de huidige actieve generatie niet bepaald een groot enthousiasme voor godsdienst merkbaar is.

Opvallend dan toch dat de commissaris der Koningin de officiële opening van een religieus geïnspireerd kunstproject, oecumenisch gedragen door verschillende kerkgemeenschappen van Zeeuws-Vlaanderen, met haar aanwezigheid vereert. Dit was de voorbije zomer het geval. Gelijktijdig werd op zes plaatsen in Zeeuws-Vlaanderen werk tentoongesteld van Marc Chagall. De opening vond plaats in de lutherse kerk te Groede op 28 juni, en werd gecombineerd met een Chagall-fietsroute langs de verschillende plekken waar werk van hem te zien was. Of er onderweg ook maatjes met “klare” verkrijgbaar waren, is niet waarschijnlijk. Maar er zal toch wel een zomerse, ontspannen sfeer hebben geheerst.

Ook in Vlaanderen kent fietsen als recreatie de laatste tijd steeds meer enthousiastelingen. Neem nu de gordel rond Brussel. Een jaarlijkse happening die vooral dit jaar extra aandacht trekt. Niet zozeer om religieuze dan wel om communautaire motieven. Maar eenmaal op de fiets loont het de moeite zich in het historische centrum van de stad een weg te banen naar boekhandel Incontri in de Kolenmarkt waar vanaf 5 september een tentoonstelling met werk van de joodse kunstenaar Marcus van Loopik te zien is. Van hem zijn een aantal afbeeldingen in dit nummer opgenomen. Religieuze kunst in een omgeving waar het seculiere stadsleven heel wat andere recreatieve mogelijkheden te bieden heeft.

Kunst, spiritualiteit en recreatie. Het lijkt misschien een vreemde combinatie. Wordt het op die manier niet allemaal entertainment? Zonder nog echte diepgang? Of kan het juist een weg zijn voor sommigen om even voeling te krijgen met een diepere laag van de werkelijkheid? Een diepere laag in zichzelf. Schilderkunst is uiteraard maar een van de kunstvormen waar mensen even bij verwijlen, stil worden, innerlijk verzet voelen, zich ergeren of ontroerd worden. Dit nummer laat verschillende kunstvormen aan het woord die mensen op de een of andere manier raken. Ze kunnen herkenning of bevreemding oproepen, bevestiging of twijfel. De kracht van kunst laat niet onberoerd.

De foto’s van de etsen in dit nummer werden genomen uit het werk Bitter en zoet. Zestien Psalmen verbeeld, vertaald en belicht door Marcus van Loopik, Katholieke Bijbelstichting, ’s-Hertogenbosch, 2006 (ISBN: 978 90 6173 899 2).

Religieuze kunst: partner in geloof (interview met Mark Delrue) De Wolf, Koenraad

Religie is een ‘hot item’: niet alleen in onze samenleving, maar ook in de kunst. Mark Delrue peilt naar de inhoud van de religieuze kunst en haar verwantschap met de christelijke kunst. Voor hem is kunst verwant met religie. De Brugse priester Delrue is directeur van het Museum voor Moderne Religieuze Kunst van het bisdom Brugge.

Op zoek naar spiritualteit door zang en muziek Anaf, Jef

Mensen sluiten zich aan bij een koor omdat ze graag zingen. Of willen ze ook opgaan in een groter geheel? Gaat het om de muziek op zich, de groep, het zingen, de spiritualiteit of het engagement? Om alles een beetje? Of zijn er toch bepaalde accenten? En welke liturgische functie heeft een koor? Jef Anaf, docent aan het Lemmensinstituut, geeft geen kant-en-klare antwoorden op al deze vragen, maar brengt enkele ideeën en voorbeelden aan.

Muziek en spiritualiteit Mohan, Raj

Interculturaliteit en diversiteit in de kunsten.
Denkt de kunstenaar dat de creatie die uit inspiratie voortkomt van hem is, of is hij ‘maar’ een doorgeefluik? Beide zijn volgens Raj Mohan waar, afhankelijk van het spirituele stadium waarin de artiest zich bevindt. Expertise speelt hierbij een belangrijke rol maar niet de belangrijkste. Raj Mohan getuigt over de kracht en energie die voortkomt uit interreligieuze kunstervaringen. Mohan, geboren in Suriname, is zanger en componist, en heeft een eigen muziekensemble.

Kunst - een gebed zonder woorden van Loopik, Marcus

De auteur is een kunstenaar die bewust zijn joodse achtergrond in de artistieke vormgeving van zijn werk laat meespreken. Voor hem is de vraag naar de samenhang tussen kunst en spiritualiteit vanzelfsprekend. Kunst maken is als een woordeloos gebed dat elke beleving die in woorden wordt gevat overstijgt.

Theofanes: een transfiguratie met verve Schwall, Hedwig

Wanneer er een kerkelijk feest aankomt dat me niet veel zegt, of waarvan de beleving wat uitgesleten is, duik ik in mijn kunstboeken om te kijken hoe anderen dat gebeuren zien. Elk feest van de jaarcyclus is zo gekozen dat we er een aspect van ons diepste mens-zijn in belichten en beoefenen. Ons hele geloof begint bij de incarnatie en loopt door tot de verrijzenis. Tussenin is er de transfiguratie, een belangrijk feest dat wij doorgaans vergeten, een feest van licht, in de 15e eeuw vastgelegd op 6 augustus.

Film kijken als liturgie Perquy, Patrick

Soms wordt film een synthese van alle kunsten genoemd. In een nummer over kunst als drager van een spirituele boodschap mogen de bewegende beelden niet over het hoofd worden gezien, ook al wordt film – in vergelijking met muziek of toneel – in intellectuele milieus vaak ten onrechte als het kleine broertje beschouwd.

Maria, moeder van altijddurende bijstand. Een theatervoorstelling van en door vrouwen met een levensgeschiedenis van armoede Umans, Laurens

Waar te beginnen met vertellen over een theatervoorstelling die het resultaat is van een expeditie van jaren, ondernomen door theatermakers en vrouwen met een levenslange geschiedenis van armoede? Misschien het beste bij het beschrijven van armoede die, ook vandaag nog, van generatie op generatie wordt doorgegeven. Deze onbekende wereld van armoede en de mensen die er noodgedwongen in leven zijn de inspiratiebron waaruit Maria, moeder van altijddurende bijstand is voortgekomen. Door hierover te vertellen hopen wij de voorstelling en haar wordingsgeschiedenis het juiste gewicht mee te geven. En omdat wij geen antropologen of sociologen zijn, doen wij dat op de manier die ons als theatermakers het beste ligt: door verhalen te vertellen.

Lezen als vorm van hoopvol wachten. Over de dagboeken van Etty Hillesum Borgman, Erik

Voor Erik Borgman is lezen een vorm van hoopvol wachten. Hij illustreert wat hij daarmee bedoelt aan de hand van het geschreven kampdagboek van Etty Hillesum, die door haar geschriften bewijst dat waar bevrijding ondenkbaar is, partiële bevrijding mogelijk wordt. In een wereld die naar niets anders streefde dan naar het doven van haar blik en het smoren van haar stem, slaagde Hillesum erin om juist dan te blijven kijken en te blijven spreken, en om daardoor de blikken en de stemmen van alle slachtoffers weer te geven. Precies daarom vormen haar geschriften een krachtige en blijvende oproep om alle blikken en stemmen die wel uitgedoofd en gesmoord werden - finaal ook de hare - , te verlossen uit de zwijgzaamheid en het isolement waarin men ze wilde opsluiten.

Marc Chagall vertelt verhalen in beelden en kleuren Blom, Derk

Hoe spiritualiteit, kunst en recreatie op elkaar kunnen aansluiten blijkt onder meer uit het succes dat het initiatief van het Chagall Comité Zeeland kende om zes Chagalltentoonstellingen te combineren met een fietsroute door ‘het vlakke land’, zoals de lokale bevolking haar streek graag noemt. Kilometers fietsen door de vlakke polder met rustplaatsen in Groede, Oostburg, Waterlandkerkje, Sluiskil en Terneuzen, om werk van Chagall te bekijken: Bijbelse taferelen op geheel eigen wijze verbeeld. Het bracht de voorbije zomer heel wat mensen op de fiets, en in de kerken.

Een koud kunstje? (column) Verscuren, Ann

Het hangt als een witte wolk tegen de donkerblauwe muur in mijn bureautje. Een leeg doek. Zo'n canvasdoek dat over een houten kader gespannen is en waar je als amateurschilder zelf mee aan de slag kan gaan. Ik kreeg het van een vriendin cadeau. Bij het cadeau hoorde nog een verhaaltje dat me zelfs werd voorgelezen. Een verwennerij die ik me graag liet welgevallen. In het verhaal maak ik kennis met Olifant. Die wil een schilderij kopen en klopt daarom aan bij buurman Krokodil. Krokodil is een groot kunstenaar en toont verheugd al zijn werken. Maar Olifant kan niet kiezen. Hij wil alles wel – een Hollandse molen, een schip op zee, een zonsondergang – maar daar heeft hij noch genoeg plaats noch genoeg geld voor. Waarop Krokodil belooft om voor hem een speciaal schilderij te maken, eentje waarop je alles kunt zien wat je maar wenst. Dat meesterwerk blijkt een week later een wit doek te zijn. Olifant is verbijsterd, maar Krokodil vertelt dat het alleen maar lijkt of er niets op staat. Want als je je ogen sluit, kan je alles zien wat je maar wil. Thuis ontdekt Olifant dat de mogelijkheden van het meesterwerk onbegrensd zijn. In de keuken, in de tuin, op zolder of in de kelder – waar hij maar wilde – zag hij de mooiste schilderijen. En dat terwijl het kunstwerk in de kamer hing!

Nu hangt dát cadeautje dus als een witte wolk tegen mijn blauwe muur. Het doet zijn werk. Ik kan alles zien wat ik wil. Nadat ik drie keer voor Patrijs boven het korenveld in het van Goghmuseum in Amsterdam stond, zag ik nog drie weken de stoppels van de grond, de lijnen van het koren en de spiralen van de lucht voor mijn ogen golven. Na de Zweedse film As it is in heaven, trok het parochiekoor dat ontdekt wat échte religie is, meermaals door mijn schilderij. Onlangs nog kalligrafeerden mijn gedachten het woord ijlings letter per letter op het witte vlak, omdat een auteur dat woord zo mooi uitdiepte. En natuurlijk projecteer ik regelmatig mijn favoriete choreografie op het witte doek: de norbertijnermonniken die ik ooit in de winter twee aan twee het koor in zag schrijden, terwijl de brede, lange mouwen van hun pijen rond hun armen zwaaiedraaien. Dan ruist het zelfs in mijn bureautje.

Het is maar een blauwe muur, met middenin een witte wolk. Soms blijft mijn meesterwerk leeg, is er alleen een zee van wit. Ook dat is mooi. Soms loop ik er weken aan voorbij. Soms vergeet ik het. Soms kan of wil ik niets zien. Soms wordt het pikzwart, vaak na het lezen van de krant, of beelden op tv waar ik van weg wil lopen. En soms, soms daagt het me uit en vraagt het: "Wanneer doop jij je penselen in de verf en schep je jouw heel eigen meesterwerk?" Ik wacht nog. Het is nog te spannend. Het witte doek wacht ook. We weten allebei dat het geen koud kunstje is.

Met dank aan Petra en het verhaal "Krokodil en het meesterwerk" van Max Velthuijs.

Schelp en scheur Schwall, Hedwig

Kleopas deed het weer, kon het niet laten. Verhaalde
hoe hij om zich heen slaat, zich tegen Judas keert,
wordt weggeduwd; zijn woede borrelt erger nog
om die soldaat die hem zo hoonde (wat scheldt die man toch).
Wat dacht hij wel? Zijn Heer, een doorngekroonde?
En hem dan naakt had uitgestrekt en aan het kruis geslagen.
Waarom toch had zijn meester niet gereageerd?

Ik was moe maar blij aan tafel te belanden.
De waard, een goede man die van mijn vriend houdt, bood
een uitstekend gepluimd haantje en een mand wormstekig fruit.
Ik zie het nog: drie stukken brood, wat wijn en water.
Onze gezel zat stil, zijn milde blik ging van karaf naar
druiven en van het gebroken brood weer naar zijn handen;
daarop hief hij de arm en sprak zijn dank uit aan zijn vader.

Verbijsterd en verblijd sindsdien verblijf ik in zijn vuur.
Hij zegende: het brood? Het haantje? Mij?
Die dank, die band waarvan hij zo gesproken had
die was er weer. Het was zijn hartverwarmend teken, zijn
omgaan met de dingen, die in dat uur met ons
geen dingen waren maar herinneringen,
woorden om te eten, om zelf te worden wat hij zei.

Kleopas leidt nu de gemeente, draagt fier zijn schelp;
ook ik draag nog de jas, de scheur
die mij pas goed op reis deed gaan. Wij zijn niet meer verloren;
sinds hij bij ons bleef is ons gebed als nooit tevoren:
het brood dat ik nu eet is altijd door zijn hand gegaan,
en voedt tot in mijn dood, waardoor ik volop leven kan
want sinds die nacht ging ik in hem bestaan.

naar Caravaggio, de Emmaüsgangers

Kees Fens (column) Hoogeveen, Piet

Lezen met de schaar. Ik heb het altijd graag gedaan. Als kind knipte ik al iedere aflevering uit van de stripverhalen over Suske en Wiske, die dagelijks in de Leidsche Courant te vinden waren. Later ging ik door: Lambik en Sidonia werden ingeruild voor boekbesprekingen, interviews, kunstbeschouwingen en artikelen over historische of religieuze onderwerpen. De auteur van wie ik in mijn leven veruit de meeste krantenstukken heb uitgeknipt was Kees Fens. Hij overleed op zaterdag 14 juni. Bijna veertig jaar lang schreef hij wekelijks een of meerdere stukken voor de Volkskrant. Vooral zijn essays op maandag waren beroemd. Te midden van het laatste wereldnieuws had hij zijn eigen enigszins afgeschutte plek. Een enclave die wel iets had van een tuin, een Engelse tuin bij voorkeur, of ook van een stille kloosterhof . Ik liep er altijd even binnen. Ik praktiseerde in de parochie van Fens op die eerste dag der week, want dat is de maandag voor de krant.

Veel van mijn eigen voorkeuren zijn zonder Fens niet denkbaar. Wanneer ontstaat beïnvloeding? Zelf heeft hij daarover geschreven: “In het randgebied van bewondering en herkenning. Men leest, hoort, ziet iets waarvan men meent dat de maker ervan je net een slag voor is geweest. Er staat op papier waarvan jij hoopte dat het ooit op papier zou komen”. Soms haalde ik hem bijna in. Een enkele keer raadde ik al van te voren over welk boek hij in die maandagstukken zou gaan schrijven. Het voelde alsof ik een tentamen had gehaald. Ooit zag ik hem in een bekende Amsterdamse boekhandel. Even kreeg ik de bekoring hem aan te spreken en mij als leerling bekend te maken. Ik heb er niet aan toegegeven. Op tijd werd het door Fens gevraagde boek gebracht en hij vertrok. Het voorhangsel van de krant is niet gescheurd.

Bij zijn dood is veel geschreven over zijn bewondering voor de katholieke traditie terwijl hij zich tegelijkertijd niet meer thuis voelde in de hedendaagse kerk. “Christendom is de godsdienst die wij mensen niet gemaakt hebben. Het ware geloof is zelfs niet gevonden of ontdekt, het is ons gegeven.” Deze eerste zin uit de Catechismus van Frits van der Meer was Fens dierbaar, zoals veel van het werk van Van der Meer. Alleen: hij nam in toenemende mate het tegendeel waar. Van der Meer schreef “vanuit een vermoeden dat grenst aan een zekerheid die voor velen nu twijfel is geworden”, aldus Fens in 1968 al. Zijn eigen twijfel versloeg hij misschien door te blijven schrijven tot vlak voor zijn dood.

Een van zijn mooiste columns gaat over zijn vader die met hem als kind ging vliegeren. “ ‘Hier, houd vast’, zei hij en hij gaf mij de haspel. ‘Voel je het?’ vroeg hij, ‘de spanning van de lijn? De spanning van de lijn, daar gaat het om.’ Ik dacht dat ik de spanning voelde. Hij nam de haspel weer snel over. ‘We zullen je een briefje sturen’, zei hij. Hij schreef mijn naam op een velletje papier en ik mocht de post naar mij zelf op het touw aanbrengen. Het briefje vloog omhoog.”

Een visioen van hoop Staes, Karel

De ziener voert de geschiedenis op als ‘tijden van verdrukking’, waarin het recht van de sterkste eindeloos en mateloos zegeviert. Maar de Echo van al te veel naamloos leed breekt door tot God en het Lam verbreekt de doem van het kwaad. Het is goed in tijden van lijden dit troostend visioen biddend op te doen. (Naar Apocalyps, Openbaring: 7,9-17; 8,1)

Ik, ziener van Patmos,
zag een zee van mensen.
Golvend naar Gods wezen
rollen zij op het wit van kantelende randen
de Onuitsprekende tegemoet,
schuimend van verdriet, getekend door de dood,
gebroken op het naakte strand van schuld en schaamte.

Wie is die witgolvende mensenzee?
Dat is elke mens, gebroken in de Grote Verdrukking
eeuw na eeuw uit de geschiedenis gedreven,
die ze zelf mee schreven,
een mensenzee
van kleinen en vertrapten.

Tot op vandaag?
Nog over alle volgende dagen golven zij naar God
in verstomde stilte, boordevol met vragen.
Maar hun bloed is met het bloed vermengd
van het zegenrijke Lam,
want zij zijn voorwaar te kostbaar om verloren te gaan.

Zij behoren dus aan God?
De strelende schaduw van de Onuitsprekelijke
neemt de woestijnvlam weg, heelt hun leed,
zij worden heel: hun dorst vindt Vrede
en het Lam leidt ze naar de waterbronnen van het Leven,
wist hun wenen.

Niemand die ze tellen kan!
Ik zie het Lam het laatste zegel breken
en de tijd een einde nemen.
Alles wordt Anders en genadig stil.

Boekbesprekingen

 HERMAN VUIJSJE, Tot hier heeft de Heer ons geholpen. Over godsbeelden en goed gedrag., Poema & Pandora Pockets, 2008, 24x16x3 cm, € 29,95, ISBN 9789025423551

MICHEL HEGENER, Vrijheid van godsdienst., Uitgeverij Contact, 2008, ISBN 9789025425715

LIA VERGOUWEN, JAN BODISCO MASSINK, JEAN-PIERRE BORRA, RIA BORRA, ERRY KORTWEG, Heilig geloof, heilig moeten. Orthodoxie en geestelijke gezondheid., KSGV, Tilburg, 2007, 126p, € 18,50, ISBN 978-90-75886-32-0