Nummers

Korte inhoud van dit nummer

Veertig jaar later D'hert, Ignace

Het valt eigenlijk nogal mee, de verwachte of gevreesde vloedgolf aan publicaties die een balans opmaken, veertig jaar na ‘68. Ze waren er uiteraard, de commentaren vanuit verschillende hoeken, maar zodra mei voorbij was, keerde de sfeer van de gewone dagen terug. Grootse herdenkingen of manifestaties waren er niet of nauwelijks. Nu, met het einde van 2008 in zicht, zijn er geen wereldschokkende gebeurtenissen meer te verwachten die verwijzen naar die fameuze datum. Geen staking door scholieren of bezetting van universitaire gebouwen, geen solidariteitsbetogingen “studenten – arbeiders: één strijd”. Geen taalstrijd over de K.U.Leuven. Geen Pastoraal Concilie in Nederland. Geen publiek debat over het celibaat of over vrouwelijke voorgangers. Heel marginaal in Vlaanderen even een lauwe discussie over Humanae Vitae, maar in een zucht was dat voorbij.

En toch staat ‘68 symbool voor enkele ontwikkelingen die op de een of andere wijze doorwerkten in de voorbije veertig jaar. Het ging dus duidelijk over meer dan een plaatselijk opstootje. Wereldwijd doen zich opmerkelijke evoluties voor. Telkens met een lokale inkleuring. Zelfs Vlaanderen en Nederland hebben hun eigen accenten, hoewel ze elkaar in de loop van die veertig jaar niet meer uit het oog verloren. Veertig jaar is een hele tijd. Bepaalde personen drukten hun stempel op deze periode. Dat was duidelijk het geval met Johannes Paulus II. Zijn naam valt vaak als de val van de Berlijnse muur in 1989 ter sprake komt. Andere culturen doen hun intrede en beïnvloeden onze sociale verbanden. De multiculturele samenleving wordt een feit. Waar tot ‘68 de katholieke hoofddoek van de eerwaarde zusters tot het straatbeeld behoorde, wordt deze gaandeweg vervangen door de hoofddoek van moslima’s die in sommige steden minstens even prominent aanwezig is. We maakten de opkomst mee van extreem rechts en het onvermogen van politieke partijen om er gepast op te reageren. Westerse katholieke universiteiten waren belangrijke broedplaatsen die mee aan de wieg stonden van de bevrijdingstheologie. Toch kon dat niet verhinderen dat we op korte tijd een massale leegloop van de kerk meemaakten. En ondertussen snoert het Romeins gezag langzaam maar zeker het traditionele geloofskorset weer aan.

Waarachtig een turbulente tijd waarin de zoektocht naar spiritualiteit nooit van de lucht is geweest. Allerlei wegen werden uitgeprobeerd, religies werden verkend en combinaties bedacht. De spirituele zoektocht en het vrije denken namen afstand van het kerkelijk instituut. Wij vroegen ons als redactie af hoe we met ‘68 in de rug verder kunnen. Hoe de utopieën van die tijd vandaag nog perspectieven bieden dan wel door nieuwe visies zijn overgenomen. Het beeld dat we met dit nummer aanbieden is lang niet compleet. Hopelijk is het voldoende gevarieerd om aanzetten te bieden die mensen vandaag helpen hun eigen weg te vinden. Samen met lot- en tochtgenoten.

Mei '68 De Dijn, Herman

Tegenwoordig zijn zoveel aspecten uit de periode van mei ‘68 zodanig ingeburgerd, dat we ons er geen rekenschap meer van geven dat ze destijds deel uitmaakten van een culturele omwenteling. De tijd van de grote bevrijding uit elk autoritair systeem, de impact van de culturele revolutie van Mao, de radicaal linkse politieke bewegingen, de geneeskunde voor het volk …Ondertussen worden heel wat van deze ontwikkelingen met een kritische blik bekeken. De auteur vindt het boeiend om te kijken hoe idealen van toen al dan niet ingang hebben gevonden in de maatschappij en hoe zij tot op vandaag als maatschappelijke breuklijnen overblijven.

Jongeren van vandaag, erfgenamen van Mei '68? Herinneringen en reflecties bij de maanden van toen Ceustermans, Fons

Mei ‘68 stond in het teken van het generatieconflict. Jongeren wilden zich verzetten tegen een ouderlijk gezag dat ze als beklemmend ervoeren en dat ze vaak kleinburgerlijke preutsheid verweten. Ze verbraken de band met thuis om hun leven in eigen handen te nemen. Drugs, de seksuele revolutie en de vele demonstraties bepaalden in belangrijke mate de beeldvorming van de toenmalige jeugd. Mei ‘68 was ook de aanleiding tot een hele ontwikkeling in het onderwijs. Fons Ceustermans die toen leraar was, blikt terug op de perikelen in het onderwijs en vraagt zich af wat er vandaag uit die woelige periode nog overblijft.

Godsdienstleer op weg naar levensbeschouwing Heijenrath, Jacques

1968 was een gedenkwaardig jaar voor het onderwijs in Nederland. Het kabinet van de Roermondenaar Jo Cals bezorgde de sinds lange tijd rimpelloze vijver van het middelbaar onderwijs een ongekende deining door de invoering van de Mammoetwet. Zoals gebruikelijk bij vernieuwingen, waren en zijn er voor- en tegenstanders. De robuuste metamorfose die het vak sedertdien heeft ondergaan, is via heel wat omzwervingen tot stand gekomen. In dit artikel laat Jacques Heijenrath deze processen de revue passeren aan de hand van de methodologische handleidingen en leerboeken die hij gedurende zijn eigen schoolloopbaan – als leerling en als leraar – voor het vak heeft gebruikt.

Experiment in kerkelijk leiderschap: het Pastoraal Concilie in Nederland Jacobs, Jan

Tussen 1966 en 1970 vond in Nederland het Pastoraal Concilie van de Nederlandse Kerkprovincie plaats. Het was de bedoeling om in de lijn van het Tweede Vaticaans Concilie de vernieuwing in de kerk ter plaatse door te trekken. Jan Jacobs, hoogleraar voor geschiedenis van kerk en theologie in Tilburg, blikt terug op dit concilie als een gebeuren dat voorbij is, maar dat tegelijkertijd nog toekomst kan hebben.

We hadden een droom Coolen, Mario

In de periode 1980-1982 werden Walter Voordeckers, Conrado de la Cruz, Serge Berten en Ward Capiau slachtoffer van de regeringsterreur in Guatemala. Alle vier behoorden ze tot de congregatie van de missionarissen van Scheut. In het bisdom Escuintla was Mario Coolen hun collega. In een brief aan zijn vermoorde vrienden blikt hij terug op de gebeurtenissen die zich destijds afspeelden.

DiacinAction, dat doe je toch gewoon! Blaauw, Karin

Vroeger werd spiritualiteit verbonden met verbeeldingskracht, het geloof in een droom. Een van de evoluties die onze de samenleving heeft doorgemaakt, is de drang naar individualisering. De nieuwe informaticacultuur speelt hierin een belangrijke rol. Mensen kunnen ook via de computer spiritualiteit beleven. Voor kantoortijd brengt men enige tijd door aan de pc voor een soort meditatie. Bij sommigen leidt dit echter tot een gespletenheid: de virtuele wereld wordt een tweede leefwereld naast de dagelijkse werkwereld. Het project DiaconAction wil dergelijke eenzijdige spiritualiteit overbruggen door jongeren aan te zetten de evangelische spiritualiteit in realiteit om te zetten: door mensen met elkaar in contact te brengen via het beoefenen van concrete naastenliefde in al haar facetten.

Grimmige sprookjes Staes, Karel

Sinds 1973 is Karel Staes actief in de vierdewereldbeweging en de armoedebestrijding. Vanuit zijn verbondenheid met armen beschrijft hij de grote ontwikkelingen die zich sinds de jaren zestig hebben voorgedaan. Het is een persoonlijke impressie van het einde van de machtspositie van de kerk, van de doorbraak van de democratie en van de secularisatie, en ten slotte van nieuwe kansen voor een gelovige levenshouding die de secularisatie achter zich heeft gelaten.

Tegen preutsheid en kritisch over porno. Tijd voor slow sex Paardekooper, Brechtje, van Rijsbergen, Dylan

De jaren zestig betekenden een grondige verandering in de seksualiteitsbeleving. Vooral de nieuwe technische middelen waarmee men de vruchtbaarheid kon regelen kregen aandacht. Volgens sommigen leidde deze nieuwe sfeer tot allerlei ontsporingen die menselijke ontplooiing meer in de weg stonden dan ze mensen gelukkig maakten. Vandaag zijn daar dan ook scherpe reacties op. Meer dan een terugkeer naar de preutsheid van weleer hebben we nood aan een cultuur van gelijkwaardige en creatieve seksualiteitsbeleving.

Open your mind! Gijsbers, Pieter-Matthijs

De voormalige Heilig Landstichting heeft een heel project van kennismaking met de wereld van de Bijbel uitgewerkt. Jongeren worden er door leerkrachten heen gebracht en ervaren het als heel positief. De laatste tijd hebben hier een aantal veranderingen plaatsgevonden. De Heilig Landstichting is verruimd tot de drie monotheïstische godsdiensten, wat niet door iedereen even sterk geapprecieerd is geworden.

Clochard Verscuren, Ann

Toen ik een jaar of 17 was, kreeg ik op een dag van mijn toenmalige leraar Frans precies te horen wat hij dacht van mijn verschijning. In volle klas klonk het: "Ann, jij zou zó onder de bruggen van Parijs bij de clochards kunnen gaan leven. Je zou absolument niet opvallen". Hij bedoelde dat zeer zeker niet als een compliment, maar ik vatte het wél zo op. Zelf had ik er immers nog wel wat meer als een zak willen bijlopen – dixit mijn moeder – maar dat ideaal werd door diezelfde moeder handenwringend verijdeld. Het was dus des te meer verrassend dat iemand mijn plunje publiekelijk de eer gaf die het volgens mij niet eens verdiende. "Merci bien", heb ik dus vrolijk geantwoord. Mijn dag kon niet meer stuk.

Mijn leraar gaf me een geschenk. Hij liet me ergens bij horen. Tot dan toe wist ik immers vooral wat ik niet wou zijn. Niet burgerlijk – al wist ik nauwelijks wat dat betekende. Niet gewoon. Niet netjesnetjesmooimooi. Wél kleurrijk, want de wereld zag er al zwart en grijs genoeg uit. En lekker los, want er zat al zoveel strak in vakjes. Nu noemde hij me in één adem met de clochards en voor mij, onwetende poëtische puber, klonk dat nog exotischer dan hippies. Van hen had ik alvast het vredesteken afgekeken. De vredesbeweging heeft hopelijk mijn zakgeld gewaardeerd, want ik kocht alle mogelijke badges met vredestekens en prikte ze op tassen en jassen.

Dé jas. Ik had hem zien hangen op de jaarmarkt in mijn dorp. Het was liefde op het eerste gezicht. Hij had de juiste kleuren: hevig geel en blauw. Hij had de juiste looks: zo wijd als de horizon. Hij had dat speelse extraatje: je kon hem binnenstebuiten dragen. Hij had de juiste zakken: zó groot dat ze in mijn verbeelding halve rugzakken werden voor een wereldreis op de fiets. Met al mijn vredesbadges op zou ik in wapperend geelblauw de wereld rondfietsen en op één of andere vage manier vrede brengen. Overal. Mijn gitaar waar ik vier akkoorden op kon spelen, zou me daar vast en zeker bij helpen. Van grootheidswaanzin gesproken. Hoe dan ook: die jas was alles wat ik wilde zijn. Ik moest alleen mijn moeder zien te overtuigen van het feit dat ik zou sterven zónder die jas. Dat het beetje geld dat er voor nodig was eigenlijk onbetaalbaar was. Misschien heeft ze de hunkering in mijn ogen wel gezien – uitleggen kon ik het niet – want de volgende dag ben ik in wapperend geelblauw naar huis gefietst. Ik denk niet dat je die dag een gelukkigere tiener kon vinden.

Later lees je in de boeken de woorden voor wie je toen was: iemand op zoek naar identiteit, zich afzettend tegen ouders en maatschappij, verlangend om ergens bij te horen. Dat zal allemaal wel. Als ik erop terugkijk, ben ik niet zo trots: ik blaatte wel, maar mijn vredesacties waren behoorlijk beperkt. En toch was het mooi. Op een of andere manier werd ik even opgetild uit mijn doodeenvoudige bestaan. De zoekende tiener viel even samen met zichzelf. Kreeg een naam en een jas die haar paste. Alsof ze in een gedicht terechtkwam. Ja, dat is het. Dankzij die leraar en die jas werd ik zelf éven poëzie. En misschien kan poëzie de wereld niet redden, maar toch wel enkele verloren tienerzielen.

De zalige Newman Hoogeveen, Piet

Herkenning. Dat is typisch Mozart. Of: dat kan niets anders zijn dan Beethoven of Johann Sebastian Bach. Veel luisteren naar muziek helpt daar natuurlijk bij, maar voor het grootste deel is het aan de eigen originaliteit van deze componisten zelf te danken. Bij sommige religieuze auteurs heb ik een vergelijkbare ervaring. Ik lees een citaat en denk: dat zou wel eens van Augustinus kunnen zijn, of van Luther of van Kierkegaard. Dikwijls klopt het. Het fragment heeft de werking van een schelp aan je oor. Je hoort de hele zee erin. Soms zit het in de toon, een bepaalde manier van schrijven, een andere keer zijn het de gebruikte beelden of de thema’s die de herkenning tot stand brengen.

De Engelse kardinaal John Henry Newman (1801-1890) hoort ook in mijn rijtje auteurs thuis. Ik moest aan hem denken door de commotie die er is ontstaan rond zijn op handen zijnde zaligverklaring. Het Vaticaan, zo begrijp ik uit het nieuws, heeft bij de Britse overheid met succes het verzoek gedaan de stoffelijke resten van Newman te mogen opgraven met de bedoeling ze over te brengen naar een sarcofaag in de kerk van de Oratorianen (een congregatie die teruggaat op Philippus Neri en waar Newman zich bij aansloot) in Birmingham.

Deze voorgenomen ‘translatio’ heeft op haar beurt kwaad bloed gezet, vooral bij een aantal activisten voor homorechten, omdat zij vinden dat hiermee de laatste wilsbeschikking van Newman om te worden begraven naast zijn vriend en mede-oratoriaan Ambrose St. John met voeten wordt getreden. En daarmee laaide ook weer de discussie op over de mogelijke homoseksualiteit van Newman, zozeer zelfs dat de door Newman uitgekozen woorden op zijn huidige graf, “Ex umbris et imaginibus in veritatem” (“uit schaduwen en schijnbeelden naar de waarheid”), als een postume ‘coming out’ werden uitgelegd, terwijl ze vroeger meestal werden beschouwd als een weergave van zijn overstap van de Anglicaanse kerk naar de rooms-katholieke kerk. Beide interpretaties van deze prachtige woorden vind ik even armzalig.

De echte relieken van Newman liggen intussen elders en die kunnen niet genoeg opgegraven worden. Zijn teksten zijn klassiek christelijk erfgoed. Wat een muziek zit er nog in. Zo schreef hij ooit in een tijd dat gortdroge dogmatische traktaten de overhand hadden: “Personen beïnvloeden ons, stemmen vertederen ons, ogen dwingen ons, daden ontvlammen ons. Een mens is geen redenerend dier, maar een wezen dat ziet, voelt, beschouwt en handelt. Mozes kreeg niet de opdracht te redeneren vanuit de schepping, maar wonderen te verrichten.” Iets definitiefs weten in geloofszaken achtte hij onmogelijk. Ook theologie zit vol schaduwen en schijnbeelden. In het geloof wist hij goed de weg net zoals in de straten van Londen. Maar een plattegrond van die stad kon hij niet tekenen. Zo was het ook met zijn geloof. Newman speelde graag viool. Hij vond er troost in en sliep er goed van. Maar als hij te lang muziek maakte, kreeg hij er een slecht geweten van. Berouwvol ging hij dan verder met het schrijven van een boek. “Perhaps”, noteerde hij ooit, “thought is music”.

Abraham als model voor de gelovige Staes, Karel

Abraham staat model voor de gelovige, die een totaal nieuwe weg opgaat en daarvoor alles veil heeft. Hij laat de oude godenwereld van Mesopotamië achter zich en zwerft als een typische Nomade langs de randen van de woestijn tussen Egypte en zijn eigen land van herkomst. Abraham staat model in de drie monotheïstische godsdiensten - jodendom, christendom en islam. Onderstaande tekst laat zich ook wat inspireren door de donkere, mystieke nacht van Jan van het Kruis en van elke geloofsweg als dusdanig, vroeg- of laattijdig opgegaan. (Naar Genesis 12, 1-4)

Dalen in een grot en zonder god
geen licht van lampen
verdronken in Egyptisch donker
- dat is
zo ver te durven gaan als wijlen Abraham
en zwerven langs de rand van sterven
- dat is
het land van zekerheden achterlaten
voortaan te bestaan als blinde ziener
alleen nog van een Onbekende God voorzien
- een Belover bovendien ! –

Boekbesprekingen

 Happinez. Spirituele scheurkalender 2009, Ten Have, Kampen, 2008, 13 x 18 cm, 384 p., € 15,95, ISBN 9789025958145

ANTONIO MONDA , (On)geloof. Gesprekken over God en religie, Kok ten Have, Kampen, 2007, 20 x 12, 164 p., € 14,90, ISBN 9789025957865

EMILIO PLATTI, Islam, van nature een vijand ?, Altiora, Averbode, 2004, 12 x 20, 237 p., € 12,50, ISBN 9789031719471

DIDIER POLLEFEYT en ELLEN DE BOECK (red.), Niet los van God? Geloof en wetenschap, Acco, Leuven, 2007, 13,5 x 21 cm, 359 p., € 28,00, ISBN 9789033466458
Niké-reeks nr. 53

HERMAN VAN VEEN, Goeie genade. Hoogstpersoonlijk, Kok ten Have, Kampen, 2007, 22 x 14, 159 p., € 14,50, ISBN 9789043514756

JORIS GELDHOF, Geloof – Systeem – Verwondering. Kennismaken met de theologie, Altiora, Averbode, 2007, 12,5 x 20, 175 p., € 15,25, ISBN 9789031725670

DIDIER VANDERSLYCKE e.a., S/Preekwijzer in intercultureel perspectief (liturgisch jaar B, C of A), Brussel KMS 2005, 2006, 2007, 12x19 cm, € 8,00 per deel , € 15,00 voor drie delen, ISBN 9789800000047

PAUL LAWRENCE, De wereld van de Bijbel, Kok, Kampen, 2007, 23,5 x 30 cm, 188 p., € 25,00, ISBN 9789043513647

JACQUES JANSSEN, Religie in Nederland: kiezen of delen?, KSGV Tilburg, 2007, 13 x 21 cm, 144 p., € 19,50, ISBN 9789075886344

MARIE-JOSÉ JANSSEN EN GERARD ZUIDBERG, Pastores gaan voorbij. Witboek over kracht en pijn van vrijwilligers in de katholieke kerk, Ten Have, Kampen, 2008, 13,5 x 21,5 cm, 144 p., ISBN 9789025958565

T. ZONDERVAN (red.), Bricolage en bezieling. Over jongeren, cultuur en religie, Altiora, Averbode, 2008, 14 x 21 cm, € 16,95, ISBN 9789031725878