Nummers

Korte inhoud van dit nummer

Contrastervaring D'hert, Ignace

Steeds meer mensen zijn op de vlucht. Ze vluchten weg uit hun thuisland uit angst voor de hongerdood, angst voor vervolging om politieke motieven, angst voor het oorlogsgeweld. En tegenwoordig ook uit angst voor de effecten van de klimaatveranderingen. Klimaatvluchtelingen worden ze genoemd. De term is relatief nieuw. Hij geeft aan dat het niet ophoudt: almaar nieuwe soorten vluchtelingen. En ze willen allemaal naar hier komen, bij ons. Waaraan danken we onze reputatie? Hebben wij dan zoveel dat nog gedeeld kan worden? Klaarblijkelijk gaat dat beeld de wereld rond.

Nochtans, al in de jaren zestig had het rapport van de ‘Club van Rome’ een waarschuwing laten horen. We konden niet zomaar onbekommerd doorgaan. We moesten onze consumptiepatronen matigen. Zowel omdat die de armoede in het Zuiden continu vergroten, als omdat ze het natuurlijk evenwicht verstoren. De jongste jaren begint de situatie evenwel beangstigende proporties aan te nemen. Een beetje meer goede wil van iedereen en wat minder weggooigedrag biedt geen oplossing. Sinds Al Gore met zijn film An inconvenient truth wereldwijde reacties heeft losgemaakt, beseffen steeds meer mensen dat het om de leefbaarheid tout court van onze planeet gaat. En dat we niet blind kunnen zijn voor de enorme ballast waarmee komende generaties nu al worden opgezadeld. Ook politici die verder denken dan de korte termijn van electorale belangen, zijn zich bewust van de ernst van de situatie. De kwestie wordt wereldwijd op de agenda geplaatst.

“Zoals het er nu toegaat, zo kan het niet verder”. Edward Schillebeeckx gebruikt graag de term ‘contrastervaring’. Hij bedoelt daarmee de spontane intuïtie van verzet tegen of van onvrede over het lijden en de armoede dat we mede veroorzaken of in stand houden. De manier waarop hele volkeren van honger en dorst dreigen om te komen: dat kan niet de weg zijn die we als humane wezens kunnen onderschrijven. De uitbuiting van het natuurlijk milieu ten dienste van onze westerse levenspatronen en de onoverzienbare gevolgen daarvan: dat kan geen heilzame weg naar de toekomst zijn. Uiteraard vraagt de negatieve contrastervaring een nuchtere analyse en reflectie over een verstandige strategie die nieuwe perspectieven kan openen. Maar de confrontatie met het lijden van zoveel mensen ten gevolge van het verwaarlozen van onze ecologische verantwoordelijkheid roept in eerste instantie spontaan protest op. Die ervaring kan onze werkelijkheidszin aanscherpen en verbondenheid doen groeien in het opnemen van gedeelde verantwoordelijkheid.

Deze weg vergt een lange adem. En weerbaarheid ten aanzien van veel onverschilligheid en schampere bedenkingen dat het toch altijd ieder voor zich is. We bieden een TGL-nummer aan als een kleine stapsteen op de lange weg die voor ons ligt. We voelen ons gesteund door de velen die vandaag hun stem laten horen in de voorbereiding van de klimaattop in Kopenhagen.

Er is geen plan B. Scharniermomenten in een historische schets Lansu, Paul

De zorg voor het milieu neemt toe. Met reden: de gevolgen van de klimaatswijziging hebben immers niet alleen een impact op ecosystemen, maar ook op onze economie en op onze samenleving in het algemeen. De manier waarop we met die gevolgen zullen omgaan, zal bepalend zijn voor onze levensstijl of zelfs voor ons voortbestaan tout court. Maar we kunnen lessen trekken uit de geschiedenis. In het recente verleden zijn er enkele markante scharniermomenten geweest, die het milieu op de agenda hebben geplaatst.

Tussen hebben en zijn Van Veelen, Bram

Een stukje schrijven over ecologie en bij het nalezen vaststellen dat je het eigenlijk net zoveel over economie hebt gehad. Het overkwam Bram van Veelen. “Dat is niet eens zo vreemd”, merkt hij op. “In deze wereld draait nu eenmaal alles om geld, ook de ecologische restwaarde van de aarde.”

Interview met Jan Boersema: "duurzame vooruitgang is spiritueel" Merckx, Marianne

Marianne Merkx in gesprek met ecotheoloog Jan Boersema.

Jan Boersema, hoogleraar met als leeropdracht de culturele en levensbeschouwelijke dimensies van de relatie mens-natuur, formuleert genuanceerd en scherp een alternatieve benadering op de gangbare interpretatie van thema’s als religie en ecologie, Bijbel en natuur, kerk en milieu en van begrippen als duurzaamheid en spiritualiteit. Een gesprek over de vraag hoe christelijk geloof en duurzaamheid zowel positief als negatief samenhangen.

Interview met bOb Van Reeth: "We zijn maar passanten in wat we doen" Anckaert, Liselotte, D'hert, Ignace

Interview met architect bOb van Reeth , die de Sint-Sixtusabdij van West-Vleteren verbouwt.

“Het verbouwen van de cisterciënzerabdij van West-Vleteren is een dankbare opdracht. De werken evolueren goed.” Architect bOb van Reeth en de trappisten van de Vlaamse Sint-Sixtusabdij hebben elkaar gevonden. Beiden beschouwen ze zich als passanten, met een grote bezieling voor hun ‘vak’. Aandacht voor het milieu hoort daarbij.

Duurzaam omgaan met kerkelijk patrimonium Felix, Jef

Gebouwen vormen een belangrijk onderdeel van het kerkelijk patrimonium. In het maatschappelijk en kerkelijk debat over de toekomst van kerkgebouwen moeten ook cruciale ecologische keuzes aan bod komen. Hoe gaat de kerk in Vlaanderen om met haar patrimonium, gedreven door ecospiritualiteit? De ‘ecokerk’ wordt wakker. Er is nog een lange weg te gaan, maar er is geen weg terug.

Zoeken naar veerkracht Haers, Jacques

Bij het zoeken naar een verantwoord en duurzaam omgaan met de aarde, volstaan het bekijken van de wetenschappelijk-technische, sociaal-politieke en ethische dimensies van de wereldwijde milieu- en energiecrisis niet langer. Steeds vaker en luider klinkt de vraag naar de spirituele krachtbronnen die mensen en gemeenschappen daarbij ondersteunen. Hoe kunnen we onze innerlijke veerkracht bewaren en ons niet laten ontmoedigen?

Naar een bruto nationaal geluk? Moesen, Wim

Het bruto nationaal product heeft een belangrijke signaalfunctie, maar het blijft een te grof instrument voor het meten van de kwaliteit van het leven. Maar het meten van geluk, hoe doe je dat?

Het boeddhisme als radicale ecologie Mortier, Geert

Klimaatveranderingen, grondstoffenschaarste, ontoereikende landbouwproductie, ontbossing, alsmaar sneller uitstevende dier- en plantensoorten, oprukkende woestijnen… Moeder aarde biedt het beeld van een getormenteerd wezen. En het is belangrijk dat we dat beeld helder zien. Hoe kijkt een boeddhist daar naar?

Eerst ging het woud dood… Troch, Lieve

Eerst ging het woud dood, de bomen werden omgehakt, en toen kwamen er aardverschuivingen en de rivier verlegde haar loop. De boeren verkochten hun dochters en die werden naar Mumbai gebracht en naar Delhi. Toen ze ongeveer 16 waren, kwamen ze terug naar het dorp en brachten tuberculose, kanker en longproblemen mee en stierven. En niemand gebruikte het woord ‘aids’, want dat zou schande betekenen voor de familie, wegens de waarheid over de prostitutie waartoe de meisjes gedwongen waren. Maar in de dorpen weet men dat het begon toen het woud dood ging…

Hopenhagen (column) Verscuren, Ann

Hopenhagen
Nu doet Hus Forbi me toch écht schrikken.
Hus Forbi is de Deense variant van de Daklozenkrant en eerder al heb ik mijn sympathie voor die krant en haar verkopers uitgesproken. De laatste editie ligt hier op tafel en is gewijd aan het klimaat. Nu moet je weten dat Kopenhagen, de stad waar we wonen, zich flink aan het opwarmen – excusez le mot – is voor de Klimaatconferentie van de Verenigde Naties die hier binnenkort plaatsvindt. Overal zijn er groene acties, panelgesprekken, workshops, tentoonstellingen, affiches, interviews en noem maar op. En voor de gelegenheid heeft de stad zich zelfs een nieuwe naam gegeven: Hopenhagen.

Hus Forbi doet dus ook een spreekwoordelijke – een andere hebben ze niet – duit in het zakje. Twee ingenieurs zijn namelijk gaan praten met twee daklozen, Tommy en Britta. Dat op zich is al een wonderlijk gegeven, want normaal gezien klopt niemand bij hen aan. En nu vindt er een ontmoeting plaats, rond een picknicktafel aan het water, zeg maar ‘thuis’ bij de daklozen. Geen modern kantoor, geen warme huiskamer, maar een interview in de buitenlucht, met de jassen aan. Tommy en Britta vertellen over hun levenswijze, hun consumptiegedrag, hun uitgaven voor voedsel en drank, transport, stroomverbuik, enzovoort. De knappe koppen berekenen dan hoeveel CO²-uitstoot die daklozen veroorzaken, in vergelijking met de gemiddelde Deen.
En kijk: voor één keer blijken de laatsten de éérsten te zijn. De twee daklozen uit het onderzoek gebruiken immers amper elektriciteit, water of verwarming. Alleen wat warm water om in openbare toiletten te douchen of in een wasserette hun kleding te wassen. Een beetje stroom om hun mobiele telefoon op te laden. Vervoersgewijs nemen ze de fiets of gaan ze te voet. Zelfs de trein, bus of metro zijn te duur om regelmatig te gebruiken, laat staan dat ze een auto hebben of ooit het vliegtuig nemen. Grote consumenten zijn ze ook al niet – behalve dan van sigaretten, bier en fastfood. Ze verdienen wat geld door overal blikjes en flessen te verzamelen waar statiegeld op zit. De grootste uitgavepost is het vervangen van spullen – slaapzak, kampeervuurtje, kleding, boeken, toiletgerief – die van hen gestolen worden op straat.

Geen wonder dus dat de uitkomst van het onderzoek uitwijst dat ze 75 procent minder CO² en broeikasgasssen uitstoten dan de gemiddelde Deen, waar ik mezelf gemakshalve ook maar bij reken. Ja, daar schrik ik niet van.
Maar nu komt de shock: zelfs hún armzalige verbruik is nog te veel! Tegen 2050 zouden we allemaal nog minder moeten verbruiken dan een 'westerse' dakloze om onze planeet een kans te geven. Daar word ik dus wel héél stil van en eigenlijk ook behoorlijk moedeloos.
Maar gelukkig gaat Hus Forbi niet bij de pakken neerzitten. Zij laten wat handige jongens knutselen aan een hippe Hus Forbi-schoudertas waarop zonnecellen gemonteerd worden. En hup, zo slaan ze drie vliegen in één klap. Ten eerste zitten de kranten droog en kunnen ze makkelijk worden meegedragen. Ten tweede kunnen de verkopers hun mobiele telefoons – vaak hun enige levenslijn met de buitenwereld – via die tas makkelijk weer opladen. Op die manier valt er voor hen een stressfactor weg, omdat er niet meer angstvallig moet worden gezocht naar een stopcontact. En last but not least, via die tas dragen ook zij een inspirerend klimaatsteentje bij. Het lijkt me niet te onderschatten voor iemands zelfwaarde als je je van betekenis kunt voelen in deze wereld en mee verantwoordelijkheid opneemt voor deze wereld. Die wereld waar de 'uitgestotenen' minder uitstoten dan wie dan ook.

Goddelijke energie (column) Hoogeveen, Piet

Overal tref je ze aan in het zo diverse Griekse landschap: kerkjes en kloosters. Sommige direct aan de weg, andere alleen te bereiken via een stevige klimpartij. Er zijn erbij die niet veel groter zijn dan een gemiddelde kamer. In de streek waar ik was (het zuiden van de Peloponnesos) zie je vooral heiligdommen van grove natuursteen versierd met prachtige patronen in rode baksteen. De koepels zijn voorzien van dakpannen in het strakke ritme van concaaf en convex, hol en bol, als een dichtregel: kort, lang, kort, lang…
Als je de ijzeren deur snerpend hebt opengeduwd, sta je vaak in een wat verwaarloosde ruimte met een geweldige akoestiek. Spinnenwebben, hier en daar witte schimmel op de houten iconostase, een muis die wegschiet, links een tafeltje met lucifers, een fles olie, en wat stompjes kaarsen, rechts een wankel stoeltje met biezen zitting. Toch blijkt uit alles dat er nog regelmatig gelovigen komen. Soms brandt er een kaarsje of een olielampje voor een half vergane heilige op de van fresco’s voorziene muur. Ergens zag ik in een nabijgelegen geruïneerde toren een opklapbed met liturgische gewaden.
En zelfs als niemand meer zou komen, dan nog zijn er de iconen die de wacht houden. De Pantokrator in de koepel, de Moeder Gods in de apsis, Johannes de Doper, de engel Michaël en grote theologen als Gregorius van Nyssa of zijn broer Basilius op de wanden. De gemeenschap der heiligen is intact gebleven. ‘Wat is een huis zonder iconen?’, zei ooit een Griekse boer, ‘Toch niet veel meer dan een schuilplaats voor dieren.’

Staande in die Griekse kerkjes vallen me een paar verschillen op tussen oosterse en westerse christenen. Ik vermoed dat de meeste van deze vervallen kerkjes, als ze in Noordwest Europa hadden gestaan, al lang afgebroken zouden zijn. Enkele zouden zijn gerestaureerd met een museale status op de koop toe. In ieder geval zouden we er eens flink de bezem door hebben gehaald. Maar op de Peloponnesos ruikt God niet naar boenwas.
Ook de typisch westerse tegenstellingen tussen sacraal en profaan, natuur en genade, klooster en universiteit, geloof en wetenschap, bidden en werken, hemel en aarde, God en mens lijken er van minder belang, zeker wanneer je daarbij denkt aan de klassieke kerkvaders van het oosterse christendom. De goddelijke energie zit volgens hen veeleer in álle dingen. De mens staat niet apart als heer en meester tegenover de natuur, als subject tegenover object. Hij is niet zozeer een microkosmos, maar participeert zelf aan de dingen, de planten en de dieren én hij geeft hun stem.
Volgens Gregorius van Nyssa uit de vierde eeuw is er daarom maar één tegenstelling die er werkelijk toe doet en dat is die tussen ‘Hem die waarlijk is’ en ‘ta panta’, alle dingen die bestaan in hun veelzijdigheid, mensen incluis. En het wezen van ‘Hem die waarlijk is’ blijft volgens hem ontoegankelijk en onkenbaar. We kennen Hem alleen door wat Hij doet, door zijn ‘energeia’.
Ik kijk nog eens omhoog en knik naar de Albeheerser in de koepel en stel mijn hoop op zijn energie.

De werkers van het elfde uur (parabel) Staes, Karel

De werkers van het elfde uur (naar Matteüs 20,1-16)
Jezus bedoelt te shokeren, zijn parabel daagt uit: een maatschappij die op concurrentie is gebouwd (toen, “in de tijd van de wijngaard van Jezus” was het geld van een dagloner juist voldoende om die dag te overleven) stelt elementaire gelijkheid aan de orde tussen prestatie (werkuren) en loon. De dwarsligger Jezus vraagt begrip en solidariteit, in dit geval door het hele systeem scheef te trekken. “Eerst na zijn dood zal deze nieuwe manier van leven geleidelijk aan gestalte krijgen in de gemeenten, die Hem navolgen en zijn naam belijden”, zegt Sylvester Lamberigts.
Om de hoek van het interimbureel staan enkele werkloze mensen uur na uur de tijd te doden. Het loopt al naar de avond. De chef van het bureel loopt weer voorbij, zenuwachtig.
- Hebben jullie echt niks anders te doen dan hier de hele dag rond te hangen?
Ze zwijgen en kijken de andere kant op.
- Op de kap van de gemeenschap leven is natuurlijk gemakkelijker!
Ze hebben hun uiterlijk niet mee en de jongeren, die er vooralsnog wat minder getekend uit zien, keren zich kort af, hier en daar kraakt een vloek, tot iemand de moed opbrengt rechtstreeks te antwoorden.
- Denken jullie dat het zo gemakkelijk is hier beschaamd te staan, uren in wachtzalen te zitten, bij loketten aan te schuiven om in leven te blijven? Door niemand gewild te zijn?
De chef blijft ze aankijken... en nors valt zijn uitnodiging.
- Kom maar mee, er is nog een werkuur over!
Als de zon wegzakt, worden de vergoedingen uitbetaald. De “lanterfanters”, die de hele dag beschaamd stonden, krijgen een vol dagloon uitbetaald ook al hebben ze maar een uur gewerkt. Dus steken de werkers van het eerste uur twee handen tegelijk uit, om meer te krijgen. Maar ook zij krijgen het overeen gekomen dagloon. Ze koken over en briesen van kwaadheid, maar de chef veroert niet. Geen vin.
- Daar laten we het niet bij, schelden de dagwerkers en hun protestgebrul klinkt nog ver na.
- Groot gelijk!, zegt iedereen en zelfs de werkers van het elfde uur verstaan er niks van.
- Ons’ schuld niet!, schokschouderen ze, wij krijgen altijd van alles de schuld !
Zo redeneren mensen, altijd en overal. God niet. Daarom is de Godsnaam niet om noemen... en geen wonder dat het met Jezus slecht afgelopen is. Als je zo’n ongerijmde verhalen vertelt! “ Zo zullen de eersten zijn de laatsten zijn”, is zijn beruchte conclusie.

Boekbesprekingen

JUDITH DE RAAT
Eén van hart. Brieven van François de Sales
Journey Press, Nijmegen, 2009, 21 x 14 cm,160 p., 17,50 EUR, ISBN 9789078729068
en Werkboekje bij Eén van hart, Judith de Raat, 2009, 2,50 EUR
Verkrijgbaar via www.oblaten.osfs.nl

MARC VAN DE VOORDE, Geloof en politiek: Een vis op een fiets?, Leuven, Davidsfonds, 2009, 14 x 22 cm, 94 p., 15,95 EUR, ISBN 9789058266286

PIRKE AVOS. Joodse wijsheid uit de Oudheid. Een nieuwe vertaling met klassieke commentaren. Oorspronkelijke uitgave door rabbi Avrohom Davies, vertaald door rabbijn mr. Drs. R. Evers, Stichting Salomon/Boom, Amsterdam, 2009, 196 p., 29 x 21,50 cm, 49,50 EUR, ISBN 9789085067313

THICH NHAT HANH
Wat de wereld nodig heeft. Een boeddhistische visie op het behoud van de aarde.
Kampen, Uitgeverij Ten Have, 2009, 12 x 16,50 cm, 144 p., 13,90 EUR, ISBN 9789025960018

JAN VAN HOOYDONK, Jezus, de enige ware? Debat over de uniciteit van Jezus. Zoetermeer, Volzin-Meinema, 2009, 20 x 12,50 cm, 86 p., 14,50 EUR, ISBN 9789021142319

Philip Verdult (red.)
God en Kunst Over het verdwijnen en het verschijnen van het religieuze in de kunst
Uitgeverij Lannoo, 2009, 19,5 x 24 cm, 319 p., 34,95 EUR, ISBN 978 90 209 82824

LENAERS Roger, Al is er geen God-in-den-hoge / Een vervolg op De Droom van Nebekadnezar, Kapellen, Pelckmans, 2009, 207 p., 19,50 EUR, ISBN 9789028952706

HAMERSMA H., Voorbij alle woorden. Fluisteraars van het onzegbare, Deventer, Ankh-Hermes, 2008, 96 p., 12,50 EUR, ISBN 9789020202786