Nummers

Korte inhoud van dit nummer

Alleen bij grote feesten (edito) D'hert, Ignace

Bij gelegenheid van zijn afscheid als kardinaal erkende Godfried Danneels het openlijk: “vroeger gingen de gelovigen wekelijks naar de kerk. Thans doen ze dat enkel nog bij grote feesten of wanneer ze iets persoonlijks meemaken”. Sinds de jaren ‘70 heeft zich dit proces inderdaad steevast doorgezet, samen met de algehele kerkverlating. Sinds de jaren ‘90 komt hierin enige verandering. Niet dat mensen opnieuw aansluiting zoeken bij het kerkinstituut. In hun zoektocht naar verdieping en spiritualiteit verkennen zij andere wegen. Wat de gangbare kerkelijke rituelen in hun wekelijkse routine te bieden hebben, vinden ze maar schrale kost. De kardinaal heeft gelijk: alleen voor grote feesten en persoonlijke aangelegenheden wenden gelovigen zich tot de kerk. Omdat ze dan iets meemaken dat hen diep raakt en dat er om vraagt uit de gang van de alledaagsheid te worden getild. Een dierbaar moment. Een memorabel gebeuren. Dan lijkt de kerk de meest voor de hand liggende instantie om zich toe te wenden.

Maar er zijn ook mensen die voldoende creativiteit in huis hebben om zelf een ritueel te bedenken: als feestelijke omkadering van een kerstviering, of bij het doorbreken van het nieuwe leven in de lente. Het ritme van de natuur roept bij sommigen gevoelens van verbondenheid op met een groter geheel. Vooral de confrontatie met de dood grijpt mensen aan en vraagt om een passend afscheid. Veel aandacht wordt besteed aan het persoonlijk karakter van dit gebeuren. Niet verwonderlijk dat juist in deze sfeer opvallend nieuwe rituelen geboren worden. Bij een dodenherdenking wordt beroep gedaan op mensen met enig kunstzinnig talent om de vele, soms verwarde gevoelens die in mensen omgaan op gepaste manier te uiten. Anderen organiseren kleine huisaltaartjes waar de herinnering aan een geliefde wordt gekoesterd.

Soms voelen mensen de behoefte aan een ruimer kader om ingrijpende belevingen te kunnen plaatsen. Jonge mensen spreken zich tegenover elkaar uit in een belofte: ze engageren zich voor een ongekende toekomst. De ring die ze elkaar schenken heeft een onvervangbare waarde. Hij verwijst naar iets dat groter is dan henzelf. Heel anders en toch enigszins vergelijkbaar vergaat het militairen in oorlogsgebieden: ook zij dragen niet zelden hun talisman bij zich of ze hebben hun rituelen om onheil van zich af te houden.

De ontwikkelingen in de beleving van symbolen en rituelen sinds de jaren ‘90 waarvan enkele in dit nummer aan bod komen, zijn het voorwerp van wetenschappelijk onderzoek geweest in de zogeheten ‘Ritual Studies’. Zij wijzen op het belang van een evenwichtige samenhang tussen woorden (verhalen en verkondiging) en handelingen (rituelen en symbolen) waar ook kerkelijke sacramenten baat bij kunnen hebben. Dit belangrijke perspectief had ook Edward Schillebeeckx in zijn nieuwe studie over sacramenten willen integreren, maar moeten we spijtig genoeg missen. Zijn vaak geciteerd artikel in het jaar 2000 in het Tijdschrift voor Theologie liet er even van proeven.

Van heimwee vervuld. De hunkering naar rituelen Nugteren, Tineke

Geen enkel ritueel, noch traditioneel, noch modern, beantwoordt volledig aan onze hunkering om grip te krijgen op wat ons overstijgt. Tineke Nugteren wil enkele verhelderende sleutels aanreiken. Of hoe de complexe studie van ritualiteit aanleiding kan geven tot een seizoenswandeling in een tuincentrum.

Nieuwe rituelen. Creativiteit en herontdekking Quartier, Thomas, Wojtkowiak, Joanna

Nieuwe rituelen staan tegenwoordig volop in de belangstelling. Deze rituelen hebben gemeen dat er een sterke persoonlijke kleur aan wordt gegeven. Maar gaat het echt om nieuwe vormen? Aan de hand van begrippen als ‘rituele creativiteit’ en ‘herontdekking van rituelen’ verkennen we het fenomeen van nieuwe rituelen.

Huisrituelen, vensters op religieuze complexiteit en vereenvoudiging Juchtmans, Goedroen

Huisrituelen zijn tegenwoordig vaak gereduceerd tot hun meest basale vorm. Maar die vereenvoudiging houdt geen verwerping in van traditionele rituelen uit de christelijke traditie. Religieuze complexiteit leidt namelijk niet per definitie tot een complexer worden van rituele expressies.

Deelnemen aan ceremonieën en rituelen De Visscher, Jacques

Is het ritueel iets dat achterhaald is, nutteloos, inefficiënt, misschien zelfs schadelijk? Of is er nog plaats voor iets dat de nuchtere zakelijkheid overstijgt? “Er moet toch iets méér zijn.”

Nieuwe rituelen helpen bij het loslaten Bijma, Berber

Het afscheid van een dierbare is niet voorbij als de deur van het crematorium of het hek van de begraafplaats dichtgaat. Loslaten en leren verder te leven is een proces dat vaak vele jaren in beslag neemt. Rituelen kunnen helpen bij dat loslaten. De jongste jaren ontstaan steeds meer herdenkingsrituelen buiten de kerk om.

Symbolische en performatieve dimensies van sacramentaliteit Quartier, Thomas

In situaties van sacramentaliteit stellen mensen zich open voor het Heilige dat in hun leven werkzaam kan worden, bijvoorbeeld op de scharniermomenten van het leven. Laten we even kijken naar de symbolische en de performatieve dimensie van sacramentaliteit en zo dat begrip – gevoed vanuit de Rituele Studies – opnieuw verkennen.

Diverse gedaanten van sacramenten Leijssen, Lambert

Wie de werkelijkheid kan zien als een metafoor en het mysterie van het goddelijke kan duiden vanuit een christelijke levensbeschouwing, staat open voor een ruim begrip van sacramentaliteit.

Nieuwe rituelen in het leger van den Broek, Liduina

Het leven van een militair zit vol rituelen. Sommige daarvan zijn individueel en veeleer vluchtig. Andere zijn dieper geworteld. Aalmoezenier Liduina van den Broek grasduint in eigen ervaringen en in die van collega-geestelijke verzorgers bij militairen op missie in Afghanistan.

Binnenkomen (column) Verscuren, Ann

Duurzame relaties en spiritualiteit (terugblik op colloquium) D'hert, Ignace

‘Duurzaamheid en zelfontplooiing hoeven niet tegenstrijdig te zijn.’ Dat was één van de kerngedachten die Roger Pauly, de voorzitter van de Gezinsbond, op zaterdag 28 november 2009 uiteenzette op het colloquium ‘Duurzame relaties en spiritualiteit’, georganiseerd door Uitgeverij Licap, in samenwerking met Tijdschrift voor Geestelijk Leven (TGL). Ruim 180 belangstellenden woonden het colloquium bij, dat plaatsvond aan de Universiteit Antwerpen.

Een lapje van niks? (column) Hoogeveen, Piet

Bezeten door bezit (Naar Lucas 12,13-21) (parabel) Staes, Karel