Nummers

Korte inhoud van dit nummer

Niet zonder ziel (edito)

Het lijkt een voor de hand liggend thema voor een tijdschrift als TGL. Bij ‘geestelijk leven’ schijnt een ziel te horen. Maar: schijn bedriegt, leert het spreekwoord. Is ‘ziel’ geen restant van een achterhaald mensbeeld? Anders blijkt het gesteld met termen als ‘geestelijk leven’. Daarmee kom je de laatste tijd nogal goed weg. Het wantrouwen dat lange tijd aan dit soort begrippen kleefde, behoort tot het verleden. Niet dat mensen zich opnieuw tot een of andere kerk bekennen. Wél dat de zoektocht naar zingeving, de interesse in levensverdieping velen boeit. We spreken dan over een maatschappelijke en culturele beweging die zich in de publieke ruimte afspeelt. Ze manifesteert zich in tal van trainingen, cursussen, en sessies allerhande. Spiritualiteit lijkt wel een nieuwe sleutel voor een harmonisch leven. Stilte, meditatie, mindfulness blijken namelijk een heilzaam tegenwicht voor de stress waaraan mensen zich blootgesteld voelen. Inzet voor een samenleven in goede verstandhouding vindt zelfs inspiratie bij de regel van Benedictus. Die wordt ervaren als weldadige correctie op een eenzijdig nuttigheid- en efficiëntiedenken.

Maar je komt daarmee nog niet bij de ziel uit. Alhoewel. Wie de term niet meteen religieus invult, kan er zeker iets mee. Zo blijkt uit ons spontaan taalgebruik. Je kunt zielsgelukkig zijn of zielsveel van iemand houden. Onzegbaar veel, bedoelen we dan ongeveer. De term is inderdaad ook seculier ingeburgerd. Het mag dan weliswaar de bijklank hebben van iets ongrijpbaar, we spreken dan nog niet over de ziel als zodanig. Wanneer het echt daarover gaat, dan wordt het pas lastig. ‘Ziel’ doet namelijk toch vooral denken aan ‘iets’. Iets in de mens. Iets dat van God komt. Iets goddelijks. En dat wordt moeilijk. Voor sommige wetenschappers slaat deze manier van spreken gewoon nergens op: de ziel bestaat niet. Onze hersenen sturen alles. Ook onze geestelijke activiteiten. Hoe meer de neurowetenschappers ontdekken, hoe preciezer ze kunnen zeggen hoe een mens door zijn hersenen gestuurd wordt. Een stelling die zeker aan populariteit wint, maar die we in dit nummer toch kritisch onder de loep nemen.

We komen in een andere sfeer terecht als we de expliciet religieuze beleving proberen te begrijpen. Dat gebeurt ook in dit nummer. Er wordt inderdaad uitdrukkelijk over ‘ziel’ gesproken. Wat zeker niet betekent dat de betekenis meteen helder is. Integendeel. Ook religieus bewogen figuren tasten naar beelden en symbolen waarmee ze cirkelen rond iets wat ze eigenlijk niet kunnen vatten, maar dat ook weer niet kan worden gemist. De beelden en begrippen die worden opgeroepen schieten tekort om helder uit te drukken wat met ‘ziel’ bedoeld wordt. Toch kun je niet zonder de sfeer van het gebed, de pastorale zorg, de ervaring van het transcendente. Zoals het zonde is wanneer de ziel verdwenen is uit geloofsgemeenschappen, of uit bewegingen die zich in een moeilijk cultureel klimaat inzetten voor een humanisering van de samenleving. Zonder ziel, geen beweging.

Van bezield tot zielig. Op weg door de taal van den Berg, Evert

De term ziel wordt in het Nederlands op heel uiteenlopende wijzen gebruikt. Je kunt met lichaam en ziel van iemand houden en ergens je ziel in leggen. Je kunt op je ziel krijgen, op je ziel getrapt zijn, zieltjes proberen te winnen en een zieltje zonder zorg zijn. Laten al deze gebruiksmogelijkheden zich nog met enige goede wil met elkaar in verband brengen, moeilijker lijkt het te verklaren dat ‘bezield’ heel iets anders betekent dan ‘zielig’. Het begrip ‘ziel’ heeft kennelijk iets raadselachtigs. Een poging om er toch enig vat op te krijgen.

Wij zijn meer dan ons brein van Praag, Herman M.

Is de geest een product van ons brein? Het resultaat van de werking van hersencellen? Het is een zelfstandig opererend product van het brein, meent professor Herman van Praag. Tussen brein en geest bestaat een tweerichtingsverkeer: je wordt door je hersenen aangestuurd, maar je stuurt ook zelf je hersenen aan.

Edith Stein. De roeping van de ziel Kerremans, Ilse

Het oeuvre van Edith Stein omvat 26 boekdelen, maar haar boodschap kan worden samengevat in een zinnetje uit een brief van 28 april 1931, aan haar vriendin Aldegundis Jägerschmidt: “Eigenlijk is het een kleine, eenvoudige waarheid die ik te zeggen heb: hoe men het kan aanpakken om aan de hand van de Heer te leven.” Een overzicht van de weg die Stein heeft afgelegd.

De ziel twittert niet Brouwer, Marieke

De ziel. Wanneer hebt u voor het laatst dat woord gebruikt? Het lijkt niet meer echt tot onze courante woordenschat te horen. We bloggen, surfen en twitteren bij het leven en vergeten ons af en toe eens ‘leeg te maken’. Maar dan, plotseling, bij een wandeling in de natuur, kunnen we wel eens iets ervaren dat we ‘ziel’ zouden kunnen noemen.

Zielzorg. De weg naar het creatieve midden Suurmond, Jean-Jacques

De mens is geneigd binair te denken: we zijn óf dit, óf dat. Gelovig óf ongelovig. Zachtmoedig óf agressief. We denken in polen en tegenpolen. Maar bezield leven vereist dat we onze identificaties met vertrouwde polen kunnen loslaten, dat we ons kunnen onthechten van de eenzijdigheid van een vertrouwde pool en ons openstellen voor het aanvullende van de andere pool.

De ziel volgens de Bijbel Eynikel, Erik

De ziel, wat is dat? Waar hebben we het over? Over een ‘levensadem’, volgens het Hebreeuwse Oude Testament. Of, meer algemeen, over een ‘levensprincipe’. In het Nieuwe Testament vinden we dat zelfde principe terug onder de naam ‘psychè’.

Kerken als huizen voor de ziel? de Roest, Henk

Het aantal mensen dat de kerk links laat liggen is in West-Europa de afgelopen decennia hard toegenomen en alles laat veronderstellen dat die trend nog wel een tijd zal doorgaan. Vreemd, als je ziet dat de markt voor spiritualiteit juist groeit. Kan de ziel – ons vermogen om geraakt te worden – ooit weer een thuis vinden in de kerk?Kan de kerk luisteren en ruimte creëren voor de taal van de ziel?

Zuilen zonder ziel? Vermassen, Jean-Paul

Even enkele decennia terugspoelen: grote sociale organisaties worden afgevoerd als gesloten zuilen van gelijkgezinden. Ze zijn ‘versteend tot bastions van immobilisme’. De roep tot ontzuiling klinkt alom. ‘Ideologische openheid’ is het adagium, want de nieuwe samenleving is pluralistisch geworden. Ideologische zuilen zijn definitief achterhaald. ‘Vrijheid voor de burger’, heet het.

Loslaten van het bekende Goossens, Caroline

Vorig jaar kwam een film uit met de titel ‘De smaak van de ziel’. En we kennen allemaal uitdrukkingen als ‘je ziel en zaligheid ergens insteken’ of ‘op je ziel getrapt worden’. Maar als je je gaat afvragen wat de ziel is, verdwijnt het vanzelfsprekende ervan uit het dagelijkse taalgebruik. Wat wordt tot uitdrukking gebracht, als we het woord ‘ziel’ gebruiken? Klinkt ook in onze tijd daarin nog de oorspronkelijke, religieuze betekenis door?

Bewaren (column) Verscuren, Ann

Eeuwige heuvelen (column) Hoogeveen, Piet

Boekbesprekingen

ANDRÉ TRUYMAN * Schijn van heiligheid. Benedictus XVI en Johannes Paulus II * Acco, Leuven / Den Haag, 2010, 280 p., 22 EURO, ISBN 9789033480485

GALLE ERIK * Als God zoveel jaar kan duren. Een christelijk antwoord op de ik-cultuur * Lannoo, Tielt, 2010, 156 p., 21 x 14 cm, 14,95 EUR, ISBN 9789020992830

FRITS DE LANGE * Waardigheid. Voor wie oud wil worden * Uitgeverij SWP, Amsterdam, 2010, 224 p., 21,6 x 14 cm, 21,50 EUR, ISBN 9789088501098

ANNEMIE DILLEN & DIDIER POLLEFEYT * Ga nu allen in vrede! * Davidsfonds Uitgeverij, Leuven, 2010, 156 p., 22 X 14,5 cm, 19,95 EUR, ISBN 9789058267153

GABRIEL RINGLET * Dit is jouw lichaam. Dagboek van een afscheid * Uitgeverij Lannoo, Tielt, 2010, 165 p., 21 x 14 cm, 16,95 EUR, ISBN 9789020992434

ISRAËL FINKELSTEIN – NEIL ASHER SILBERMAN * David en Salomo. Archeologen ontrafelen een mythe * Synthese Uitgeverij, Rotterdam, 2010, 335 p., 21,6 x 15 cm, 24,50 EUR, ISBN 9789062710270

JAN HOFSTRA, HERO HOKWERDA e.a * De Hemeldeur op een kier * Valkhofpers, Nijmegen, 2010, 144 p., 25 x 21,8 cm, 19,75 EUR, ISBN 9789081640411

De misdadige wijnbouwers (parabel) Staes, Karel