Nummers

Korte inhoud van dit nummer

Het voltooide leven (edito) D'hert, Ignace

“Uit Vrije Wil is de naam van een initiatiefgroep die zich inzet voor de stervenshulpbegeleiding aan ouderen met een voltooid leven.” Zo staat het op de website. ‘Uit Vrije Wil’ is het recente initiatief van een aantal Bekende Nederlanders op leeftijd dat het recht bepleit op wettelijke hulp bij zelfdoding. Na de goedkeuring van de wet op euthanasie had de aangekondigde zelfdoding van een aantal bekende Vlamingen en Nederlanders nogal wat reacties uitgelokt. Vaak felle reacties. Onder meer uit kerkelijke hoek. Reacties die op hun beurt gecounterd werden door stemmen van humanistische zijde. De wetgeving op euthanasie draagt nog de beperkende bepaling van ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’. In het huidig initiatief is dit niet meer aan de orde. “Stervensbegeleiding aan ouderen met een voltooid leven”, heet het. Het perspectief klinkt duidelijk positiever. Er wordt een aantal nieuwe elementen binnengebracht. Er is bijvoorbeeld sprake van een nieuwe groep begeleiders, die een passende vorming moeten krijgen. Met nadruk wordt de waardigheid van het sterven beklemtoond. Niet zelden wordt afhankelijkheid als negatief beschouwd. En uiteraard speelt het recht op zelfbeschikking een voorname rol.

Centraal toch staat de uitdrukking: ‘voltooid leven’. Het voltooide leven. Het klinkt eigenlijk heel mooi. Het roept het idee op van iets wat áf is. Men heeft het rondgemaakt. Er was niets meer te verwachten of te doen, niets meer te genieten of te rouwen. Het was voltooid. Bij oude mensen die gestorven zijn, hoor ik als pastor van de kinderen of de familie soms dat het volbracht is. Bij de tachtigers en negentigers die in westelijk Zeeuws-Vlaanderen de meerderheid van de stervenden uitmaken, zijn er nogal wat die hun leven beschouwden als een taak die ze moesten volbrengen. Het leven kwam zoals het kwam en je had je er doorheen te slaan. Het was niet altijd gemakkelijk. Maar je nam het zoals het kwam. Het was jouw weg. Bij het afscheid hoor je soms van de nabestaanden dat het een mooi leven is geweest. Niet dat het voltooid was. Dat kunnen zij niet zeggen.

Hoe gaan mensen om met hun sterfelijkheid? Het is een vraag die je in de eerste plaats wellicht probeert te ontwijken. Begrijpelijk. Maar vroeg of laat dringt het zich op: hoe omgaan met kwetsbaarheid? Met onafheid? Er komt een moment dat ontwijken niet langer kan. Dat je beseft aan het einde van de weg te zijn beland. Dat geldt ook voor de geliefden en de familie. Het is eveneens het geval voor zorgverstrekkers. Ieder gaat die laatste weg alleen. En toch weer niet.

Vanuit heel verschillende gezichtshoeken kijken de bijdragen in dit nummer naar zelfbeschikking en afhankelijkheid, kwetsbaarheid en verbondenheid, individualiteit en persoonlijkheid, vitaliteit en sterfelijkheid.

Zelfbeschikking en afhankelijkheid. Geen zelf zonder anderen Juffermans, Paul

Een vooral sociale bovenlaag heeft geleerd zelfstandig beslissingen te nemen, de regie te voeren over het eigen leven. Kwetsbaarheid, vergankelijkheid en sterfelijkheid zijn begrippen die daar, zeker door de medisch-technische ontwikkelingen van de jongste vijf decennia, geen plaats meer lijken te hebben. Lijden is een impopulaire gedachte geworden in een hedonistische cultuur. En afhankelijkheid van anderen lijkt menigeen een gruwel.

“Wat gaan we toch allemaal dood” van Tongeren, Paul

Kunnen we nog vragen stellen bij de almaar sterker heersende opvatting dat wij zelf verantwoordelijkheid kunnen nemen voor ons eigen sterven? De medische technologie maakt het namelijk in toenemende mate onmogelijk om niet zelf betrokken te zijn bij het sterven. De kans groeit dat we niet meer gewoon doodgaan, maar pas op het moment dat een behandeling gestaakt of geweigerd wordt.

De goede dood. Bedenkingen bij Mar Adentro De Bleeckere, Sylvain

Het woord ‘euthanasie’ komt uit het Grieks en betekent letterlijk ‘de goede dood’. Het begrip ‘goedheid’ is een van de krachtigste begrippen uit de westerse cultuur. Het vormt de hoeksteen van een oude traditie in de moraal. Die traditie ontleent haar kracht aan het idealisme van Plato. Dat is een nooit gehoorde lofzang op de idee van het goede. Die idee was sterk verbonden met een visie op perfectie. Dat verklaart waarom de moraaltradities altijd moeite hebben gehad om de idee van het goede in verband te brengen met het lichaam en zijn inwonende sterfelijkheid.

Als de lijdzaamheid verdwijnt de Beijer, Dorry

De Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie en het burgerinitiatief ‘Uit Vrije Wil’ vertegenwoordigen mensen die niet chronisch ziek zijn, wier leven niet uitzichtloos of ondraaglijk is, maar die hun leven op de weegschaal leggen en concluderen dat het af is. Maar wordt daarmee niet een norm neergezet voor wat een geslaagd leven is?

In vrijheid waardig oud de Lange, Frits

Door de medische technologie is de samenleving in staat het leven van ouderen langer te laten duren dan die zelf vaak willen. Artsen kunnen doorbehandelen, tot het bittere einde. Van een natuurlijke dood is nauwelijks meer sprake. Het levenseinde van iemand die zijn leven heeft voltooid en naar zijn eigen overtuiging ‘klaar is met leven’, maar in leven moet blijven omdat de technologie ervoor zorgt dat de dood hem of haar niet kan komen halen – zo’n levenseinde noemen we met recht ‘ontluisterend’. Letterlijk: je verliest je luister, je glans. Je kunt niet meer de mens zijn die je zou willen zijn.

Zandzakjes. Tegen vloed van verdriet van Doren, Els

Begin 2011 is Hilde overleden. Uitgezaaide kanker. Haar man Rik en haar oudste zoon Hans getuigen over de manier waarop de familie met het drama is omgegaan, in een gesprek met Els Van Doren, een goede vriendin van de familie. Een ontroerend verhaal, waar je stil van wordt.

Kwetsbaarheid en verbondenheid. In gesprek met Christa Anbeek Merkx, Marianne

‘Overlevingskunst. Leven met de dood van een dierbare’ uit 2010 is niet de eerste publicatie van Christa Anbeek over de dood. Ze promoveerde in 1994 met ‘Denken over de dood. De boeddhist Nishitani en de christen W. Pannenberg vergeleken’. Daartussenin heeft het onderwerp haar niet losgelaten. Voor een themanummer over ‘het voltooide leven’ wilde ze graag de raakvlakken ervan met haar eigen thema’s verkennen. Het werd een gesprek over dilemma’s en schijntegenstellingen, verbondenheid en autonomie, kwetsbaarheid en waardigheid. Christa Anbeek laat een kritisch, betrokken en genuanceerd geluid horen.

De rugzak van een bedelaar van der Woude, Annemarieke

Het meisje stift oma’s lippen, haar zusje kamt haar haren. Zat de scheiding nou links of rechts? Ze maken oma mooi. Oma is net gestorven, een paar uur geleden nog maar. Het was haar eigen wens. Last van allerlei ouderdomskwalen, waardoor ze almaar vaker op de hulp van anderen raakte aangewezen. En precies daarvoor was oma zo bang: om afhankelijk te worden.

“Zoeken tot je laatste snik” van Doren, Els

Catherine Neris, 38 jaar, een zuster claris van het klooster in Stabroek, lijdt aan multiple sclerose. Els Van Doren zocht haar op voor een gesprek en laat de jonge vrouw aan het woord.

Het laatste houvast (column) Verscuren, Ann

Moord en doodslag (column) Hoogeveen, Piet

Boekbesprekingen

C.H. BECK • Woorden uit de Koran voor iedereen • Kwintessens/De Fontein, Amersfoort, 2011, 224 p., 15 x 24 cm, 19,95 EUR, ISBN 978902612846

PHILO VAN ALEXANDRIË • Over de Tien Woorden. De Decaloog • Ingeleid, vertaald en toegelicht door Dr. F. Dedegang, Damon, Budel, 2011, 152 p., 24 x 16 cm, 22,90 EUR, ISBN 9789460360244

PETER DERKX, ALEXANDER MAAS, ANJA MACHIELSE • Goed ouder worden • Humanistics University Press, uitgeverij SWP, Amsterdam, 2011, 184 p., 16 x 24 cm, 22,5 EUR, ISBN 9789088502439

CHRISTA ANBEEK • Overlevingskunst. Leven met de dood van een dierbare • Ten Have, Baarn, 2010, 223 p., 21,50 x 13,50 cm, 17,90 EUR, ISBN 9789025959791

ANNEMARIEKE VAN DER WOUDE • Het doodshemd heeft geen zakken. Nadenken over het levenseinde • Uitgeverij Klement, Zoetermeer, 2011, 119 p., 13 x 22 cm, 14,90 EUR, ISBN 9789021143040

Jou zoeken Gelaude, Kris

Overzicht artikels jaargang 67-2011