Recht op verzorging, verpleging en euthanasie

15/3/2001
Luc Van Gorp
[email protected]

De mens dient zich complexer aan dan wij hem in vele discussies voorgeschoteld krijgen. De uitspraken van: "U wil sterven". "U kan sterven" lijken mij te simplistisch van aard. Als verpleegkundige word ik nooit met zulke simplistische zaken omtrent leven, sterven en dood geconfronteerd. Juist in mijn dagdagelijks omgaan met zieke medemensen werd en word ik nog steeds verplicht om ten gronde na te denken over leven ­ lijden ­ sterven ­ dood, juist omdat elk lijden, elk sterven, elke pijn een confrontatie is met eigen leed, sterven en dood. Mensen die op om het even welk moment van leven oog in oog komen te staan met 'dood' ­ altijd onvoorzien en onverwacht ­  vragen meer dan "kan je me even helpen".
Vanuit de geschiedenis is het de arts die op deze vragen een deskundig antwoord wist te formuleren. De verpleegkundige was zijn ondergeschikte. Natuurlijk heeft die arts een unieke bijdrage geleverd op het verhelpen van erg veel leed.  Leed dat verweven zit in het leven. Een leven dat geen leven zou zijn zonder leed en pijn. Het is juist dit gegeven dat de arts vandaag zo onzeker maakt. Er dient zich de laatste decennia een samenleving aan die niet langer gediend is met zoveel leed, pijn. we blijken zeer moeilijk te overleven in een wereld waar die samenleving niet langer macht schijnt te hebben over de omstandigheden.
België kende begin jaren '90 een evolutie van de palliatieve zorgcultuur die hiertegen wilde reageren. Te lang heeft de geneeskunde in de overtuiging geleefd dat zij voor eens en voor altijd voor elke aandoening een oplossing kon vinden. Nu blijkt dat dit niet mogelijk is, wil diezelfde geneeskunde dit alsnog niet toegeven.
De samenleving die met pijn, lijden, sterven en dood geen al te beste verhouding heeft, vond dat die arts zijn verantwoordelijkheid moest opnemen in deze negatieve ervaringen van ons mens zijn. Nu de geneeskunde stilaan begint te beseffen dat zij faalt op het vlak van de beheersing van lijden, sterven en dood voelt zij zich bedreigd. De samenleving eist dat ze hierin haar verantwoordelijkheid opneemt. Dit wordt het artsencorps opgedrongen onder de vorm van een mogelijke wetgeving over euthanasie die de geneeskunde vanuit haar deontologische code onmogelijk kan plaatsen.
De therapeutische verbetenheid echter heeft er voor gezorgd dat een samenleving niet langer kon aanzien dat mensen op een ondragelijke manier aan hun einde moeten komen. De menswaardigheid had sinds de jaren '70 het ziekenhuis verlaten en vindt vooralsnog haar weg niet terug.
Als verpleegkundigen hebben we altijd getracht om elk leven op een zo menswaardig mogelijke manier te verzorgen en te behouden. Dat hiervoor soms ingewikkelde onderzoeken met verstrekkende gevolgen voor de patiënt nodig waren hebben we leren appreciëren en aanvaarden. Dat echter deze evolutie praktisch wet werd in het ziekenhuis is voor ons altijd een ongelukkige evolutie geweest. Te lang heeft de geneeskunde in het algemeen getracht macht uit te oefenen op leven dat ons werd toevertrouwd. Op die manier dachten we macht te hebben over de omstandigheden, over mensen.
Toeval wil dat de verpleegkundige die ondraaglijkheid van lijden bij zijn patiënten nooit heeft willen verdoezelen. Het zijn vooral verpleegkundigen die hierin gesteund door famielieleden en patiënten opkwamen voor de soms onmenselijke zorgverlening. Een zorgverlening die geen ruimte liet voor menselijkheid en eerbied voor het kwalitatief leven.
Geneesheren vallen in de discussie rond euthanasie terug op hun deontologische code, een code die ze zelf de laatste decennia niet altijd ernstig genomen hebben. Te lang hebben ze ­ en in sommige gevallen heb ik nog steeds deze ervaring ­ vastgehouden aan een positieve invulling van therapeutische verbetenheid.
De hele discussie over een mogelijke wetgeving rond euthanasie ­ een voornamelijk politiek geïnspireerd debat - is tot op vandaag enkel gevoerd vanuit een maatschappelijke bekommernis. Hoe kunnen we indien we met levensnood geconfronteerd worden hier als zorgvrager geholpen worden? Tot op heden werd de professionele deskundigheid van de verpleegkundige - de deskundige in de zorgverlening en die binnen het debat rond euthanasie een cruciale rol te vervullen heeft niet fundamenteel betrokken. Het zijn immers zij die dag in dag uit met mensen geconfronteerd worden die leven met pijn, lijden, sterven, dood, enz.
Het is vijf voor twaalf - een wetgeving rond euthanasie en palliatieve zorgen zal er mits minimale wijzingen toch komen - opdat alle zorgverleners het huidig polariserend debat overstijgen en luid en krachtig de nieuwe fundamentele denkkaders binnen de zorgvelening uitdragen. Indien we kwaliteit van leven centraal stellen in onze zorgverlening dan wordt elke zorgverlening ­ over de verschillende zuilen heen ­ een zorg voor patiënten op mensenmaat. Elke patiënt moet het recht hebben ­ iets wat in het huidige voorstel van de meerderheid gelukkig is ingeschreven ­ om (palliatief) verzorgd te kunnen worden.
Ik hoop dat ook bij de nieuwe wetgeveving rond euthanasie deze fundamentele vragen niet uit de weg gegaan zullen worden. Hierbij lijkt mij een integratie van ervaringen van verpleegkundigen, artsen en andere zorgverleners onontbeerlijk. Wat zorgverleners vandaag bijvoorbeeld presteren binnen de filosofie van palliatieve zorgen grenst aan het onmogelijke. Niet dat palliatieve zorgen dé oplossing moet betekenen voor elke menselijke pijn (fysiek, psychisch, sociaal en existentieel), toch lijkt mij deze vorm van zorgverstrekking een aanknopingspunt te zijn om vanuit een totaalvisie op de menselijke persoon anders te gaan denken en hierdoor anders te gaan handelen.
Als hulpverleners een andere houding gaan aannemen binnen die zorgverlening, dan zullen ze vanuit de maatschappij opnieuw binnen de zorgverlening een volwaardige plaats toebedeeld krijgen. Zij worden sleutelfiguren. Het is pas indien we elke patiënt vanuit een totaliteit benaderen dat we niet tot onmenswaardige probleemsituaties komen te staan.
Hiermee rekening houdend zullen we genuanceerder het complex probleem - wat euthanasie inderdaad is - bespreekbaar kunnen maken. Pas dan zal elke mogelijke wetgeving rond euthanasie een breed maatschappelijk draagvlak hebben ­ een draagvlak dat menselijkheid kwalitatief zal beoordelen.